جغرافیا علمی برای بهتر زیستن
آموزش و مشاوره سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) 
نويسندگان

چشمه های آب معدنی :
«آب معدنی به آبی گفته می شود که مقدار املاح محلول در آن ، حد اقل یک گرم در لیتر باشد ، و به چشمه ای که املاح محلول در آب آن به میزان مزبور باشد ، چشمه آب معدنی می گویند » ( ولایتی ، 1374 ، 199-200 ) .
تعداد چشمه های معدنی در ایران نیز کم نیست ولی تا کنون بهره برداری شایسته ای از آب چشمه های معدنی در ایران صورت نگرفته است . معمولا « در بسیاری از نقاط کشور، به دلیل فعالیت های تکنیکی و وجود گسل ها و درز و شکاف های زیاد در سازند های زمین شناسی، آب زیرزمینی از اعماق زیاد با عبور از این درزها و شکافها به سطح زمین راه یافته و چشمه های معدنی بزرگ و کوچک را به وجود آورده است . مهمترین این چشمه ها عبارتند از :چشمه بستان اباد در ارتفاعات سهند ، سرعین در سبلان ، دماوند در البرز و نهبندان در کویر لوت » (مطیعی لنگرودی، 1383 ، 112-113 ) .
اکثر چشمه های معدنی کشور« در مناطق فعال و یا ناطقی که در دورانهای اخیر زمین شناسی فعال بوده اند ، تمرکز یافته اند . در کشور در پنج منطقه عمده یعنی گوشه شمال غربی ( خوی ، ماکو ) ، اطراف کوه سبلان ،­ اطراف قله دماوند و اطراف شهرهای کرمان و تفتان می باشد . امروزه حتی بسیاری از چشمه هایی که مورد مطالعه قرار گرفته اند ، بدون استفاده واقعی به رودخانه ریخته و یا به مصرف کشاورزی می رساند » ( رهنمایی ، 1371 ، 193-194 ) .
وجود چشمه های آب معدنی در یک منطقه بیانگر فعال بودن پوسته زمین و فعالیت آتشفشانی در دورانهای قبل بوده است . با بهره گیری از این آبها می توان در مصارف گوناگون به این مناطقتحرک خاصی بخشید و باعث رونق فعالیت های خدماتی و صنعتی و کشاورزی در منطقه شد .

انواع چشمه های معدنی
تعداد
پراکنش
درصد از کل
کلروره
43
آذربایجان غربی و شرقی، مازندران
73/38
بی کربناته
44
کرمان ، آذربایجان شرقی و غربی ، سیستان و بلوچستان
63/39
سولفاته
23
آذربایجان شرقی شمال خراسان کرمان
72/20
سولفوره
1
نا مشخص
92/0
جمع
111
100%
جدول 9 انواع چشمه های معدنی ایران



چاه و اهمیت آن در کشاورزی
آن چه که مسلم است این است که چاه سوراخ استوانه ای شکل است که در زمین حفر می کنند تا به آب های زیرزمینی دست یابند . البته این کار همیشه موفقیت آمیز نیست و ممکن است هرگز به آب دست نیابند . اما اگر قبلا کار کارشناسی شده باشد همراه با موفقیت است . معمولا حفر چاه به این شکل است که : « چاه را ر داخل یک صخره سفت به منظور دستیابی به آب زیرزمینی حفر می کنند و سنگ بستر را سوراخ می کنند تا به سفره های آب زیرزمینی مطمئن و یک منبع آب دست یابند . این روش یک راه قابل اطمینان در اقلیم های خشک یا اقلیم هایی با یک فصل خشک می باشد . » ( عسجدی ، 1998 ، 69 ) .از آن جا که آب و هوای اقلیم ایران جزو آب و هوای خشک می باشد و یک فصل خشک داریم بنابراین در کشور ما از قدیم استفاده از چاه در کلیه امور مربوط به زندگی انسان رواج داشته است .
دانشمندان معتقدند : « قدیمی ترین چاه در دنیا ، چاه یوسف در نزدیکی قاهره است که در قرن هفدهم قبل از میلاد مسیح تا عمق 90 متری در سازند سخت حفر شده است .»
« اولین چاه حلقه عمیق در ایران در سال 1315 در نزدیکی تهران حفر شد . سهولت تخلیه آب از چاه سبب گردیده است تا در مدت کم ، بر تعداد چاه ها در ایران افزوده گردد . » ( مطیعی ، 1383 ، 110 ) .

انواع چاه در ایران :

چاه ها در ایران به سه گروه تقسیم می شوند :
1- چاه های دستی : در مناطقی از کشور که سطح آب های زیرزمینی بالاست ، در مزارع و یا در مساکن روستاهای کشور به منظور شرب و یا آبیاری در سطح کم مورد استفاده قرار می گیرد .
« حفر چاه دستی در استان مازندران ( با تعداد 26687 حلقه چاه ) بیش از سایر استان های کشور متداول است » ( مهدوی ، 1377، 158 ) .
2- چاه های نیمه عمیق : این چاه ها معمولا برای آبیاری مزارع مورد استفاده قرار می گیرد . آبدهی این نوع چاه چندان زیاد نیست و برای آبیاری مزارع در اندازه کم می تواند مورد استفاده قرار گیرد .
این نوع چاه در ایران : « قدمت زیادی ندارد و بیشتر بعد از اصلاحات ارضی در ایران متداول شده است. چاه های نیمه عمیق معمولا عمق زیادی ندارند و از اولین لایه های آبی استفاده می کنند . در مناطقی که هنوز سطح آب پایین نرفته ، یکی از مهمترین منابع تهیه آب محسوب می گردد» ( مهدوی ، 1377 ، 159 ) .
طبق آمار منتشر شده جدول 6 تعداد کل چاه های نیمه عمیق کشور 314405 حلقه می باشد و میزان تخلیه سالانه آنها برابر 13263 میلیون متر مکعب می باشد . بیشترین تعداد چاه های نیمه عمیق در کشور در استان های مازندران ( 73316 حلقه ) فارس ( 51500 حلقه ) و تهران ( 35274 حلقه ) به ترتیب در رتبه های اول تا سوم قرار دارند .
« چون در حفر چاه های نیمه عمیق آن چنان نیازی به نظر کارشناسان و استفاده از دستگاه های حفاری وجود ندارد ، اغلب خود زارعان با استفاده از دستگاه های ساده و صریع و با صرف هزینه کمتر به حفر این نوع چاه ها اقدام می کنند » ( مهدوی ، 1377 ، 162 ) .

3- چاه های عمیق :

برای حفر این نوع چاه در حال حاضر علاوه بر اینکه باید وسایل و ابزار آلات لازم در دسترس باشد ، می بایست مجوز قانونی حفر چاه عمیق نیز اخذ شود . « حفر این چاه به وسیله دستگاه های حفاری انجام می شود . لازم است مطالعات هیدرولوژی و زمین شناسی به وسیله احداث چاه گمانه در حفر این چاه ها ملحوظ شود . نگهداری چاه های عمیق در مناطق روستایی با مشکلات عدیده ای همراه است » ( مهدوی ، 1377 ، 163-164 ) .
بر اساس آمار منتشره در جدول6 تعداد چاه های عمیق در سال آبی 80-79 در حدود 118986 حلقه چاه با تخلیه سالانه به میزان 30757 میلیون متر مکعب بوده است . بر اساساین آمار استان های تهران با ( 23068 حلقه ) ، فارس با ( 15729 حلقه ) و خراسان با ( 14758 حلقه ) در رتبه های اول تا سوم قرار دارند . بر اساس حوزه های آبریز کشور ، حوزه مرکزی و داخلی ایران با 59068 حلقهچاه و تخلیه سالانه 18907 میلیون متر مکعب آب بیشترین میزان چاه های عمیق در کشور را دارد و حوزه هامون کمترین میزان را با 1148 حلقه چاه عمیق با تخلیه سالانه 527 میلیون متر مکعب آب .
یکی از مسائل مهمی که در رابطه با چاه های عمیق بسیار مهم است ، مسئله نگهداری از چاه است . از آنجا که در روستا ها افراد آموزش دیده بسیار کم هستند در بسیاری از موارد شاهد آن هستیم که با کوچکترین اشکالی که در موتوئ های این چاه ها پیش می آید بهره برداری از آن با مشکل مواجه شده و در بر خی از موارد حتی منجر به قطع شدن آب میگردد ، که این مسئله در صورتی که در روزهای اوج مصرف گیاه یا در روزهایی که حتما می بایست به زراعت آب دارد اتفاق بیافتد باعث تاخیر در رشد گیاهان و چه بسا در صورتی که این مورد طولانی شود منجر به خشک شدن محصول می گردد که خسارات جبران نا پذیری به کشاورز وارد می آید .
قنات :
یکی دیگر از منابع مهم آب در فلات ایران قنات است . شاید بتوان گفت که قنات هنر و فن ایرانی است . چرا که اقلیم خشک و نبودن آب در ایران باعث شده تا ساکنان این سرزمین تلاش کنند تا آب را از فاصله های دور به مراکز تجمع انسانی برسانند و زندگی خود را در شرایط بد جوی و محیطی ادامه دهند به نظر می رسد که :
برخی معتقدند که استفاده از آب های زیرزمینی به وسیله قنات تخصص ایرانیان است و این فن از ایران به سایر نقاط جهان رفته است . انسان ها همواره تلاش کرده اند تا به منابع جدید آب دست یابند ، زیرا با افزایش جمعیت کره زمین نیاز به مواد غذایی بیشتر حس می شده است . و تولید مواد غذایی نیازمند به زیر کشت بردن زمین های بیشتری بوده است . این مسئله در فلات ایران که آب و آبادی همیشه در کنار هم بوده از اهمیت خاصی برخوردار بوده است .
از سوی دیگر، اعتقاد بر این است که قنات در زمره اختراعات ایرانیان است ، چه بسا در زمره هوشیارانه ترین آن ها باشد ، قنات یک تکنیک دسترسی به آب است . انسان ایرانی حدود 3هزار سال پیش با شناخت منابع زیرزمینی آب ها و شناخت نیروی ثقل زمین و استفاده از یک روش فنی ظاهرا ساده یعنی کندن چاه و دهلیز ، توانسته آب را با استفاده از نیروی جاذبه و ماهیت فیزیکی آب از نظر کشش و فاصله مولکولی آن ، کیلومترها در دل زمین جاری سازد . با شیبی ملایم آن را به دشتی برساند که مورد نظرش بوده و بی آب . در این راستا برای انتقال آب از انرژی باد ، انرژی سوخت ، انرژی ماهیچه ای ( حیوانی ، انسانی ) مطلقا استفاده نمی شود » ( زرگر ، 1378 ، 41 ) .
در حال حاضر با توجه به رواج چاه های عمیق شاید قنات امروزه اهمیت گذشته خود را از دست داده است . اما هرگز نمی توان از مزایای این نوع سیستم آبی گذشت ، مزایای قنات به طور خلاصه عبارتند از :
- جریان دائمی
- داشتن آبدهی منظم
- هزینه بهره برداری کم ( گوبلو ، 1371 ، 57 و 64 ) .
با وجود آن که برای قنات مزایای فراوانی در منابع مختلف ذکر شده است اما معایب زیادی هم دارد که باید به آن توجه داشت ، به ویژه در مقایسه با سیستم های نوین آبیاری . اما نباید اهمیت آن را در طول تاریخ که باعث تداوم تمدن ایرانی در مناطق خشک و بیابانی فلات ایران شده را نادیده گرفت . برخی از کارشناسان مسائل کشاورزی ایران معتقدند :
«سهولت استفاده از چاه در زمینه تخلیه آب و رشد شدید آن در مقابل مشکلات نگه داری و حفاظت قنات سبب کاهش تعداد قنات های دایر و در نتیجه کاهش آبدهی کل قنات های ایران گردیده است » ( مطیعی لنگرودی ، 1383 ، 111 ) .
بر اساس آخرین آمار منتشره و بر اساس سالنامه آماری کشور سال 81 تعداد قنات ها 33036 رشته اعلام شده است . که در مقایسه با آمار سال 76 کاهش قابل ملاحظه ای نشان می دهد که یکی از مهمترین دلایل آن افزایش تعداد چاه های عمیق در کشور است به طوری که تعداد کل چاههای عمیق در سال 1376 برابر با 52485 حلقه بوده است که این آمار در سال 1381 به 118986 حلقه افزایش یافته است »( مرکز آمار ایران ، 1381 ، 288 ) .
بر اساس جدول 8 در حال حاضر در بین حوزه های اصلی آلریز کشور حوزه مرکزی و داخلی ایران با 20554 رشته قنات و میزان تخلیه سالانه 5370 میلیون متر مکعب آب د ردیف اول قرار دارد . بر اساس جدول6 در حال حاضر در بین استان های کشور استان خراسان با 9651 رشته ، تهران با 5270 رشته و اصفهان با 3219 رشته در رتبه های اول تا سوم قرار دارند . ( مرکز آمار ایران ، 1381 ،­ 281 ) .
لازم است با توجه به اهمیت قنات در سرزمین های خشک کشور ، لازم است که همزمان با استفاده از سایر سیسیتم های آبیاری ، در جهت حفظ این میراث ارزشمند تلاش کنیم .
استخرهای آبی را می باید جزو یکی از منابع آبی بخش کشاورزی در نواحی داخلی ایران و کوهپایه های البرز ، زاگرس ، هزار مسجد و بینالود است . به دلیل کمبود آب های سطحی و زیرزمینی یکی دیگر از کارهایی که گذشتگان برای استفاده بهینه از منابع آبی کوچک انجام می شده است ، درست کردن استخر برای آبیاری بوده است

[ ۱۳٩٠/۱٠/٤ ] [ ٧:٤٦ ‎ب.ظ ] [ خلیل غلام نیا ]

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دانشجوی کارشناسی ارشد سنجش از دور و سیستم اطلاعاتی جغرافیایی دانشگاه تبریز ورودی93
صفحات اختصاصی
امکانات وب
RSS Feed