جغرافیا علمی برای بهتر زیستن
آموزش و مشاوره سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) 
نويسندگان

   قنات میراث زنده‌ی تاریخ پنهان درون خاک
مجتبی رجبی
مقدمه


بنابر مطالعات تاریخی هسته‌های اصلی شکل‌گیری نخستین تمدن‌های بشری در کنار منابع آبی بوده‌اند و از این دست تمدن‌ها کم نیستند و می‌توان به تمدن‌های بین‌النهرین و ماوراالنهر و تمدن‌های حاشیه‌ی رودخانه‌های نیل و سند و گنگ اشاره کرد.
در همین ابتدای بحث این نکته پرواضح است که آب و دست‌رسی به آن از جمله‌ی ابتدایی‌ترین نیاز‌های بشر برای ادامه‌ی حیات خویش است لذا ذهن خلاق بشر در طول تاریخ به شیوه‌های گوناگون به کشف راه‌حل‌های بدیع و خلاقانه‌ای برای رفع این نیاز دست یافته است. به هر کدام از این دست‌آوردها که بنگریم شاهد نبوغ، آگاهی، پشتکار، درایت و عشق به سرزمین هستیم. حفر کانال‌های عظیم، انتقال آب به وسیله‌ی جوی‌های درارتفاع در امپراطوری روم، آب‌رسانی توسط لوله‌های سفالین در دوره‌های پیش از تاریخ و هم‌چنین ابداع فن‌آوری قنات را می‌توان از نمونه‌های برجسته‌ی دست‌یابی به علوم مهندسی در دوران تاریخی ذکر کرد. بشر در آن زمان با احاطه و شناخت بر علوم هواشناسی و خاک‌شناسی، علم مسّاحی و نقشه‌برداری، علم نیارش سازه (استاتیک) و فن ساخت و ساز، موفق به به‌وجود آوردن دست‌آورد‌هایی شده که در حال حاضر نیز با وجود امکانات بسیار پیش‌رفته چندان سهل‌الوصول نمی‌باشند.
اجداد ما آب‌های شیرین دامنه‌ی کوهستان را با کمک فن قنات‌سازی که روش ابداعی خودشان بوده به حاشیه‌ی کویرها برده‌اند تا شرایط سخت و نامناسب محیط زیست خویش را برای زندگی بهتر و مناسب برای کشاورزی که از اصلی‌ترین شیوه‌های زندگیشان بود تغییر دهند.
واژه شناسی قنات
کانال زیرزمینی حفر شده توسط انسان که جهت جمع‌آوری آب شیرین و انتقال آن به سطح زمین برای مصارف کشاورزی، انسانی و دامی ایجاد شده است را در ایران و آسیای میانه قنات و کاریز و در کشورهای عربی فقره می‌گویند. کاریز کلمه‌ای پارسی و قنات کلمه‌ی پارسی معرب‌شده است. در ایران خاوری و افغانستان و آسیای میانه واژه‌ی کاریز بیش‌تر کاربرد دارد و در ایران باختری واژه‌ی قنات. قنات خود عربی‌شده‌ی کنات فارسی است که از ریشه‌ی فعل کندن گرفته شده است.
۱- قنات را در لغت عده‌ای به معنای نیزه معنی کرده‌اند که جمع آن، قنوات، قنیات و قنی است، که بعدها، به معنای کانال و مجرای آن و معادل کاریز به کار رفته است، عده‌ای نیز آن را از کلمه‌ی پهلوی کانیکه برگرفته از کانال و فعل کن و کندن می‌‌دانند که به زبان عربی رفته و معرب شده است. این کلمه در زبان آکدی و آشوری به شکل قانو، در عبری به صورت قنا و قانو و در لاتین، به صورت کانال دیده می‌شود و در زبان پهلوی نیز به شکل کهس به کار رفته است و معادل فارسی امروزی آن، کلمه کاریز و کهریز است.
بسیاری از پژوهشگران، تاریخ حفر قنات را به دوره‌ی هخامنشی نسبت می‌دهند. علت این است که از دوره‌ی ماقبل هخامنشی سنگ‌نبشته‌های اندکی باقی مانده و چون سند مکتوب از ماقبل این دوره وجود ندارد این دوره را به غلط دوره‌ی ماقبل تاریخ می‌دانند در حالی که علم باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و زبان‌شناسی رازهای نهفته‌ی زیادی را از دوران ماقبل تاریخ برای انسان آشکار نموده است.
می‌دانیم که تاریخ مدنیت و تاریخ شفاهی در ایران بسیار دیرینه‌تر از دوره‌ی هخامنشی است و اصولاً یافته‌های باستان‌شناسی در شرق چین و آسیای مرکزی و شرق ایران ثابت می‌کند که مدنیت در شرق ایران و داستان‌های ایران و توران مربوط به دورانی بیش‌تر از پنج‌هزار سال قبل می‌شود، یافته‌های باستان‌شناسی شهر سوخته و جیرفت و آثار به دست آمده از تمدن هلیل رود و آثار تمدن شهرنشینی هفت‌هزار ساله در غرب ایران (مادها) این فرضیه را اثبات می‌کند، در حالی که سنگ‌نبشته‌ها و تاریخ مدون ایران، تنها دوهزار و پانصد سال اخیر را، آن هم به طور ناقص پوشش می‌دهد.
اسامی معادل قنات
در ایران و سایر کشورهای جهان برای قنات بیش از ٢٧ اسم وجود دارد یا به عبارت دیگر، برای نامیدن این شیوه‌ی آبیاری بیش از ٢٧ اصطلاح به کار برده می‌شود.
این اسامی درجنوب غربی آسیا عبارتند از:
قونات، کنانت، کونوت، کانات، خنات، خاد، کنایت، قنات، کارز، کاه ریز، کاه رز، کرز، کاکوریز، کهریز و چین آوولز.
اسامی معادل قنات در آفریقای شمالی:
فوگارا (فقره)، فقاره، فگاره، مایون، ایفلی، نگولا، ختارا، خوتارا، رتارا.
این اسامی در عربستان عبارتند از:
فلج، افلج، فلج.
قنات در گستره‌ی تاریخ
پژوهشگران به‌اتفاق معتقدند که بهره‌برداری از قنات ابتدا در ایران صورت گرفته و در دوره‌ی هخامنشی توسط ایرانیان به عمان، یمن و شاخ آفریقا نیز راه یافت سپس مسلمانان آن را به اسپانیا بردند. مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کاریزها در ایران، افغانستان و تاجیکستان وجود دارد. در حال حاضر در ٣۴ کشور جهان قنات وجود دارد ولی چهل‌هزار قنات فعال موجود در ایران چند برابر بیش‌تر از مجموع قنات‌ها در سایر کشورهای جهان است. مهم‌ترین قنات‌های ایران در استان‌های کویری خراسان، یزد، کرمان، مرکزی و فارس وجود دارد.
قنات یا کاریز یکی از شگفت‌انگیزترین کارهای دسته‌جمعی تاریخ بشری است که برای رفع یکی از نیازهای مهم و حیاتی جوامع انسانی، یعنی آب‌رسانی به مناطق کم آب و تأمین آب شرب انسان، حیوان و زراعت و با کار گروهی و مدیریت و برنامه‌ریزی به وجود آمده است. این پدیده‌ی شگفت‌انگیز آب‌رسانی از دیرباز و از عصر آهن به‌عنوان یکی از منابع تأمین آب شرب و کشاورزی در مناطقی که با خطرات خشک‌سالی در فلات ایران روبه‌رو بوده‌اند، نقش کلیدی و مؤثری در نظام اقتصادی و حیات اجتماعی کشور داشته و موجب شکوفایی اقتصاد کشاورزی و ایجاد کار و فعالیت‌های متعدد شهری و روستایی و باعث آرامش مردم بوده است. به گواه تاریخ، و کشفیات باستان‌شناسی این فن‌آوری مهم از ابتکارات ویژه‌ی ایرانیان بوده و به تدریج، به سایر مناطق جهان، از جمله منطقه‌ی اروپای غربی، شمال آفریقا، چین و حتی به بخش‌هایی از آمریکای جنوبی چون شیلی راه یافته است.
تاریخ قنات در ایران به‌طور مشخص، به دوره‌ی ایران باستان و ماقبل کتابت و به عصر آهن بر می‌گردد. تمدن پنج‌هزار ساله‌ی شهر سوخته و تمدن هکمتانه و وجود قنات در این شهر دلیل روشنی بر ساخت قنات در دوره‌ی ماقبل هخامنشی است. یکی از قدیمی‌ترین اسناد مکتوب شناخته شده که در آن به قنات اشاره شده، شرح هشتمین نبرد سارگون دوم، (پادشاه آشور است که در سده هشتم قبل از میلاد می‌زیسته) علیه امپراطوری اوراتور در سال ٧١۴ قبل از میلاد مسیح است (محقق فرانسوی گوبلو به کمک یک لوح بزرگ مسی که با خط میخی و به زبان آکادی نوشته شده، از آن مطلع شده است. این لوح، اکنون در موزه‌ی لوور پاریس موجود می‌‌باشد). سارگون از کوه‌های زاگرس می‌گذرد و به ناحیه‌ای واقع در اطراف شهر اوهلو (مرند کنونی) در حدود ۶٠ کیلومتری شمال غرب تبریز در شمال دریاچه‌ی ارومیه می‌رسد. او متوجه می‌شود که در این ناحیه رود وجود ندارد. مع‌هذا ناحیه‌ای است که با آبیاری سبز و خرم شده، اما او از این امر تعجب نمی‌کند برای این که او در دشت‌هایی فرمانروایی کرده که چنین تکنیک‌ها یا سیستم‌هایی از حداقل دو هزار سال پیش در آن‌ها معمول بوده است اما آن‌چه که او را شگفت‌زده می‌کند، بی‌اطلاعی از منشاء این آب‌ها بوده است. به طور قطع، سارگون موفق شد که قنات را ببیند. اما این قنات‌ها را چه کسانی ساخته‌اند؟ و چه کسی این تکنیک را به منطقه آورده است؟
به استناد کتیبه‌ی سارگون، اورسای اول پادشاه هم‌عصر او بوده که اولین قنات را احداث کرده است. بنابراین فرمانروای آشور، رواج این تکنیک را که به گفته‌ی او پدیده‌ای تازه بوده است، به اهالی اوراتور نسبت می‌دهد. از طرف دیگر در ناحیه‌ی دریاچه وان (که در آن زمان جزء خاک ایران بوده) ناظری در آغاز قرن هشتم قبل از میلاد، به وجود ٢١ رشته قنات اشاره کرده است. در کتابی تحت عنوان «ارمنستان در گذشته و حال» نوشته‌ی لهمان ـ مورخ ١٩٢۵، آمده است که ابداع قنات به اوراتور‌ها تعلق دارد و می‌دانیم که اهالی اوراتور، اعقاب بلافصل ارمنی‌ها هستند.


برابر مطالب اوستایی و مطابق شاه‌نامه‌ی فردوسی هوشنگ مخترع قنات بوده است و جم یا جمشید مخترع لباس، تبر، شمشیر، بیل و ادوات کشاورزی است می‌دانیم که شاهان پیشدادی بر اساس داستان‌های شفاهی تا دوره‌ی زرتشت ادامه داشتند واین روایت ها تا زمان فردوسی در میان مردم نیز نقل می‌شدند این داستان‌های شفاهی ریشه‌ی هفت تا ده هزار ساله دارند.
اشغال فلات ایران از سوی مادها و پارس‌ها با ایجاد شهرهای بزرگ و باشکوه همراه است مانند شهرهای اکباتان (همدان) و پاسارگاد پایتخت قدیمی امپراطور ماد که از سوی کوروش دوم بنیان گذاشته شد. هم‌چنین تخت‌جمشید که داریوش اول آن را در نزدیکی پاسارگاد به وجود آورد و به صورت پایتخت هخامنشیان درآمد. شهر راگس یا راجس (ری) در چند کیلومتری شهر ری کنونی یکی از پرجمعیت‌ترین شهرها بود. تمامی این شهرها با استفاده از سیستم قنات توانستد آب خود را تامین کنند و به حیات خود ادامه دهند زیرا در آن زمان رودها و یا چشمه‌هایی بیش از امروز وجود نداشته است. اما به هر حال قدیمی‌ترین قنات ثبت‌شده در تاریخ به سه‌هزار سال پیش (٣٠ قرن قبل)، برمی‌گردد که در آذربایجان و ارمنستان حفر گردیده است. در پی آن، در دوره‌ی داریوش کبیر (۴٨۶-۵٢١ ق. م) که اوج شکوفایی و اقدامات آبیاری و حفر کاریز در سرتاسر فلات ایران به شمار می‌رود. قنات‌های متعددی در قلمرو فلات ایران و در عمان و مصر حفر شده است. بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی این باور وجود دارد که کاریزهای ایجاد شده در
نواحی جنوبی خلیج‌فارس، خراسان، یزد و کرمان در دوره‌ی هخامنشیان ساخته شده و قنوات قدیمی قم و بسیاری دیگر از مناطق ایران در عصر ساسانیان و قنوات تهران در دوره‌ی صفویه و قاجاریه حفر شده است.
از مطالعه‌ی کتب قدیم و آثار باستانی ایران پی‌می‌بریم که کندن کاریز و تعمیر آن و آبیاری و زراعت کاری مقدس محسوب می‌شده است. در وندیداد که زرتشتیان آن را کتاب الهی می‌دانند و بعضی نیز آن را دایرة‌المعارف فرهنگ باستان محسوب می‌کنند چنین جملاتی وجود دارد:
«سوگند یاد می‌کنم به جاری کردن آب خنک در خاک خشک (کاریز) و عمارت راه و سوگند یاد می‌کنم به زراعت و کاشتن درخت میوه».
آقای گوبلو، دانشمند فرانسوی که حدود بیست سال در ایران اقامت داشته و در زمینه‌ی آب در ایران کار کرده است، این سیستم باستانی دست‌یابی به آب زیرزمینی را قابل مطالعه می‌یابد و بر این اساس وقتی به وطن خود (فرانسه) برمی‌گردد موضوع دکترای خود را قنات انتخاب می‌کند و با سفرهای متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از ۵٣۴ منبع علمی، تحقیقی، کتاب یا تز دکترای خود را تحت عنوان «قنات فنی برای دست‌یابی به آب در ایران» می‌نویسد او در این نوشته‌ی خود ثابت می‌کند که قنات اختراع ایرانیان است و ده‌ها قرن هم قدمت دارد در حالی که چینی‌ها فن قنات را تازه چند قرن پس از ایرانیان آموخته‌اند، گوبلو در کتاب خود که در سال ١٩٧٩ انتشار یافته می‌نویسد:
«همه چیز دال بر آن است که نخستین قنات‌ها در محدوده‌ی فرهنگی ایران ظاهر شده‌اند و انگیزه‌ی اصلی از حفر قنات، باور و فرهنگ یک‌جانشینی و توسعه‌ی کشاورزی و آبادی بوده است به طوری که این صنعت در میان ترک‌های شرقی و اعراب که فرهنگ کوچ‌نشینی داشته‌اند رونق نیافته است».
گوبلو ده‌ها صفحه از کتاب خود را به بررسی صادر شدن فن قنات از ایران به دیگر کشورهای شرق و غرب و غیره اختصاص داده است اما برای جلوگیری از طولانی‌شدن مقاله فقط به ذکر نکات زیر که در واقع نتیجه‌گیری کوچکی از نوشته‌های مهم این دانشمند فرانسوی است اکتفا می‌شود: این دانشمند در نتیجه‌ی سال‌ها تحقیق و نیز سفر به کشورهای مختلف و هم‌چنین استفاده از صدها منبع، معتقد است که خاستگاه اصلی قنات ناحیه‌ی آذربایجان غربی ایران و ارمنستان فعلی در منطقه‌ی معادن سرب این نواحی می‌باشد و این فن دست‌یابی به آب زیرزمینی، در محیط فرهنگی ایران در اوائل هزاره‌ی اول قبل از میلاد مسیح، اختراح شد و سپس به سرعت در دیگر نقاط کشور و در خارج از آن رواج یافت این فن دست‌یابی به آب زیرزمینی در سال‌های ٨٠٠ قبل از میلاد به وسیله‌ی کشاورزان در داخل فلات ایران رواج پیدا کرد و از آن‌جا به سایر نقاط جهان گسترش یافت. به عنوان مثال حدود ۵٠٠ سال قبل از میلاد مسیح ایرانیان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود ٧۵٠ میلادی مسلمانان بنی‌امیه این فن را از
آن‌جا به اسپانیا منتقل کردند و سپس از آن‌جا به مراکش منتقل شد و حدود سال ١۵٢٠ میلادی به آمریکا به ویژه منطقه‌ی لس‌آنجلس فعلی، انتقال یافت (به موجب بررسی‌ها، آب لس‌آنجلس آمریکا ابتدا به وسیله‌ی قنات تأمین می‌شده است) و در سال ١۵۴٠ میلادی به ناحیه‌ی پی‌کارد شیلی منتقل شده است. بررسی‌های گوبلو ثابت می‌کند که سیستم قنات تازه در سال ١٧٨٠ یعنی در حدود ٢٢۵ سال قبل به چین شرقی (ناحیه تورفان) رسیده است.
تعریفی فنی از واژه‌ی قنات
مجموعه‌ای از چند میله و یک کوره (یا کوره‌های) زیرزمینی که با شیبی کم‌تر از شیب سطح زمین، آب موجود در لایه (یا لایه‌های) آب‌دار مناطق مرتفع زمین یا رودخانه‌ها یا مرداب‌ها و برکه‌ها را به کمک نیروی ثقل و بدون کاربرد نیروی کشش و هیچ نوع انرژی الکتریکی یا حرارتی با جریان طبیعی جمع‌آوری می‌کند و به نقاط پست ‌تر می‌رساند. به عبارت دیگر، قنات را می‌توان نوعی زه‌کش زیرزمینی دانست که آب جمع‌آوری‌شده توسط این زه‌کش به سطح زمین آورده می‌شود و به مصرف آبیاری یا شرب می‌رسد.
چند نمونه از قنات‌های ایران
در حال حاضر عمیق‌ترین قنات ایران، قنات قصبه‌ی گناباد است با حدود ٣۴٠ متر عمق مادر چاه آن، و طولانی‌ترین قنات در منطقه‌ی یزد قرار دارد با طول ١٠٠ کیلومتر. قنات قصبه‌ی گناباد پیشینه‌ی تاریخی ٢۵٠٠ ساله دارد و بیش از دو هزار هکتار از اراضی کشاورزان این شهرستان را به صورت سنتی آبیاری می‌کند. در قنات قصبه با ٣٣١٣٣مترطول، ٣۴٠ مترعمق و ۴٧٠ حلقه چاه که در دوران هخامنشیان و یا قبل از آن حفر شده است با یک محاسبه‌ی سرانگشتی می‌توان گفت ۵۶ هزار تن خاک و سنگ برای حفر مادر چاه و چاه‌های عمودی اتصالی و کانال افقی سراسری توسط کارگران و مقنیان جابه‌جا شده است و جابه‌جایی این حجم خاک بدون تردید کمتر از عظمت اهرام مصر نیست. قنات قصبه به عنوان عمیق‌ترین قنات دنیا، میراث فرهنگی و تمدنی عظیمی است و بدون شک یکی از عجایب تمدن بشری به شمار می‌رود. قنات قصبه از نظر طولی (۶٠ کیلومتر) دومین قنات ایران بعد از قنات زارچ یزد محسوب می‌شود و پرآب ‌ترین قنات منطقه‌ی کویری است.


پرآب‌ترین قنات ایران، قنات اکبرآباد فسا است و قدیمی‌ترین قنات ایران، قنات ابراهیم‌آباد اراک می‌باشد و عجیب‌ترین قنات ایران، قنات دوطبقه‌ی مون اردستان است که حدود ٨٠٠ سال پیش احداث شده است. این قنات چاه‌های مشترک ولی مادر چاه‌ها و مظهر متفاوت دارد. قنات‌های تهران و ری که دشت ورامین را آبیاری می‌کردند تا ٣٠ سال قبل جزء پرآب‌ترین قنات‌های دنیا بودند ولی در ٢٠ سال گذشته به دلیل تخریب مادر چاه‌ها و عدم لایروبی از رونق افتاده‌اند. تاریخ حفر این قنات‌ها به دوره‌ی صفوی و قاجاریه برمی‌گردد. در تهران حدود ٣٠٠ قنات وجود دارد که بعضی از آن‌ها یک‌دیگر را به صورت ضربدری قطع می‌کنند قنات‌های تهران در منطقه‌ی محمود آباد به دلیل خاک‌برداری‌های زیاد کوره‌پزخانه‌ها و به دلیل عمق کم، به صورت روباز مسیر خود را تا ورامین ادامه می‌دهند. یکی دیگر از قنات‌های جالب و قدیمی ایران قنات کیش می‌باشد که در سال ١٣٧١ کشف شد. قنات دو هزار ساله کیش با شهر زیرزمینی ساخته شده در آن از مکان‌های دیدنی کیش است. در مسیر این قنات، چاه‌هایی به چشم می‌خورد که در گذشته برای لایروبی قنات حفر شده بود. تاکنون ٢٠٠ حلقه از این چاه‌ها در مسیر قنات شناسایی شده است که فاصله‌ی هر کدام از یک‌دیگر به ١۴ تا ١۶ متر می‌رسد. سقف قنات را لایه‌های مرجانی به ضخامت ٢ تا ١۵ متر و لایه‌های زیرین قنات را خاک نفوذناپذیر مارنی تشکیل می‌دهد که این خاصیت باعث شده است تا آب باران پس از نفوذ از لایه‌های مرجانی در عمق نفوذناپذیر زمین تشکیل سفره‌های آب زیرزمینی را بدهد. چهار کیلومتر از مسیر این قنات تاکنون حفاری و لایروبی شده است و هم اکنون در عمق ١۵ متری این قنات شهری زیرزمینی با کاربری سیاحتی و تجاری در حال ساخت و تکمیل است.
در حال حاضر در ایران حدود ۴٠٠٠٠ قنات به طول ٢٧٢٠٠٠ کیلومتر وجود دارد که فقط در استان خراسان ٧٢٣٠ رشته قنات با آب‌دهی ١٨۵٠٠٠٠٠٠٠ سانتی متر مکعب در ثانیه وجود دارد یعنی ٩ برابر ذخیره‌ی سد کرج و ١۴٠ برابر ذخیره‌ی سد طرق. در تهران، دست کم ٣٠٠ رشته قنات شناخته شده، خفته‌اند که طول بعضی از آن‌ها به ١٨٠٠٠ متر می‌رسد.
ابزار و وسایل جهت حفر قنات
چرخ چاه


چرخ چاه اصلی‌ترین ابزار برای حفر چاه، حفر قنات و لایروبی قنات است زیرا بدون آن امکان کشیدن بار از ته چاه و دل قنات وجود ندارد. چرخ چاه ظاهراً ابزاری ساده است. اما از نظر فنی پیچیدگی‌های مهمی دارد. به‌خصوص چرخ چاه‌هایی که با آن‌ها می‌بایست خاک را از چاه‌های عمیق بالا کشید. چرخ چاه در قدیم تماماً از چوب ساخته می‌شد اما امروزه بعضی از عناصر آن به‌خصوص محور میانی لوله‌ای آهنی است.
طناب، ریسمان
ریسمان یکی از مهم‌ترین ابزار حفر قنات است. زیرا کشیدن خاک و در موارد استثنایی مثل موقع خطر بالا کشیدن مقنی به وسیله‌ی آن انجام می‌شود، لذا استحکام و وزن ریسمان بسیار مهم است. هر چه عمق بیش‌تر باشد ریسمان باید ضخیم‌تر باشد و در نتیجه سنگین‌تر می‌گردد. در یک چاه ٣٠٠ متری وزن ریسمان از وزن خاکی که بالا کشیده می‌شود بیشتر است یک ریسمان ٣٠٠ متری که حداقل ١۵٠ کیلو وزن دارد حداقل ٣ برابر وزن خاکی است که می‌شود با آن بالا کشید.
دلو
دلو (که به فتح دال و سکون لام و واو تلفظ می‌شود) ظرفی لاستیکی همانند سطل با بدنه‌ای بلندتر از آن است با دست‌گیره‌ی فلزی که درزهای آن معمولاً به‌وسیله‌ی میخ دوخته شده و از وزن زیادی برخوردار است. دلو لاستیکی از تیوپ‌های بزرگ و یا از لاستیک نازک شده‌ی تراکتور ساخته می‌شود. معمولاً این دلوهای بزرگ و سنگین برای چاه‌هایی است که با دینام خاک از چاه کشیده می‌شود. این‌گونه دلوهای سنگین در چرخ چاه دستی کاربرد چندانی ندارد.


درقدیم دلو از پوست گوساله یا بز ساخته می‌شد. دلو پوستی از دلوهای لاستیکی وزن کمتری داشت و کشیدن آن نیز در کف قنات با سهولت بیشتری همراه بود. دلو پوستی یا از ابتدا از پوست‌های دباغی‌شده و آماده‌شده ساخته می‌شد و یا از مشک‌ها و انبان‌های کهنه و فرسوده‌ای بود که دوباره مورد استفاده قرار می‌گرفت. دهانه‌ی دلو گشاد بوده و برای باز نگاه داشتن آن از چوب انار، یک حلقه‌ی دایره، معروف به چمبره ساخته می‌شد و در جوف دهانه قرار می‌گرفت. به دو سمت دهانه نیز دو سر طناب کوتاهی بسته می‌شد که نقش دسته‌ی دلو را داشته و در وقت نقل و انتقال آن مورد استفاده قرار می‌گرفت.
کلنگ و بیلچه


این دو ابزار از جمله وسایل ضروری مقنیان است. بیلچه در همه حال تقریباً یکسان است اما نوع کلنگ به تناسب فضای کار و جنس خاک فرق می‌کند. در اوایل کار و جهت کندن خاک‌های سست، کلنگ سبک آهنی کارساز است. اما زمانی که مقنی بخواهد در لایه‌های سفت و محکم مثل کنگلومرا کار کند یا تونلی را از رسوبات آهکی معروف به تورس عبور دهد نیاز به کلنگ فولادی و سنگین دارد تا نوک یا نیش کلنگ خم نشود و وزن زیاد کلنگ باعث وارد آمدن ضربه‌ای محکم شود. در بعضی موارد کلنگ به تنهایی کارساز نیست بلکه به قلم و پتک نیز نیاز است و آن هنگامی است که بخواهند در میان سنگ یا لایه‌های بسیار محکم و متراکم پیش بروند. بیلچه هم دارای دسته‌ی کوتاه چوبی است و تنه‌ی اصلی آهنی بیلچه هم کوچک‌تر از بیل‌های معمولی است. بیلچه دم کار مقنی معمولی است اما هرگاه دلوکش بخواهد مقدار زیادی خاک را از دم کار عقب بکشد ترجیح می‌دهد که از کج بیل استفاده کند. تفاوت کج بیل و بیل معمولی در این است که بدنه‌ی کج بیل از ناحیه‌ی شانه برگشته و نسبت به امتداد دسته نزدیک به نود درجه انحنا دارد. کج بیل نیز
دارای دسته‌‌ی کوتاه می‌باشد.
چراغ
معمولاً داخل قنات تاریک است و نقش چراغ بسیار تعیین کننده است در گذشته‌های دور برای روشنایی کوره‌ها و داخل چاه قنات از چراغ روغنی یا پیه‌سوز استفاده می‌کردند و برای پیش‌گیری از دم گرفتگی در آن‌ها روغن منداب می‌ریختند. البته از پیه هم می‌توانستند استفاده کنند اما مقنی‌ها روغن منداب را بر پیه ترجیح می‌دادند، زیرا بو و دم گرفتگی بسیار کم‌تری داشت.
چراغ روغنی یا پیه‌سوز سفالی بود و ظاهری گلابی شکل داشت که به‌دنبال آن دسته‌ای تعبیه شده بود. روغن را در مخزن آن می‌ریختند و از پنبه‌ی آب ‌ندیده فتیله‌ای می‌پیچیدند و در آن قرار می‌دادند و سر فتیله را بر روی زایده‌ی ناودانی‌شکل می‌گذاشتند و آن را شعله‌ور می‌کردند. روغن به مرور جذب فتیله شده در سر فتیله با نور زرد رنگی می‌سوخت.
قنات و صنعت گردشگری
قنات‌ها رمز و رموز زیادی را در خود دارند و درس‌های زیادی در خصوص آداب و رسوم و عقاید گذشتگان را می‌توان از روی آن فهمید درس پشتکار، همیاری و تعاون و دوراندیشی و انجام کارهای پرهزینه برای بازدهی و استفاده‌ی نسل‌های آینده و اعتقاد و تقدس آب و نور و کشاورزی از درس‌هایی است که از حفرکنندگان قنات می‌توان آموخت.
در مجموع آن‌چه باید در این زمینه بدان توجه داشت این است که نظری به مجموع چاه‌ها و مجرای زیرزمینی حفر شده و میزان وقت و انرژی که در طول سالیان دراز برای حفاری‌های متعدد صورت گرفته و توجه به این که تمام این قنات‌ها به دست کاوشگران زحمت‌کش بی‌نام و نشان این سرزمین با کم‌ترین امکانات و بیش‌ترین خطرات حفر شده‌اند، مبین بزرگ‌ترین سرمایه‌ها و در حکم گنجینه‌های با ارزش، مفاخر ملی و میراث فرهنگی کشور ماست که حاصل هزاران سال تلاش، تجربه و ممارست انسان‌ها است.
وجود قنات‌های کهن و باستانی در گناباد این فرضیه را تقویت می‌کند که روزگاری در این شهر یک تمدن و فرهنگ غنی و یک پایگاه حکومتی وجود داشته است. حفر قناتی به طول ٣٣ کیلومتر یک مدیریت و حکومت مقتدر و یک دوره‌ی ثبات و آرامش و عدالت را نشان می‌دهد.
پرداختن به موضوع قنات‌ها از دیدگاه صنعت گردشگری علاوه بر آشکار نمودن گوشه‌های مبهم روند فن‌آوری در این سرزمین، خود می‌تواند بهانه‌ای برای اشتغال‌زایی و پیش‌برد توسعه‌ی فرهنگی به حساب آید ضمن این که درآمد ناشی از آن نیز می‌تواند عامل بسیار تعیین‌کننده‌ای در جهت سیاست‌های کلی سازمان گردشگری باشد.
بررسی نمونه‌ای از به کارگیری قنات در صنعت گردشگری
کاریز کیش که بیش از دوهزار سال قدمت دارد و در گذشته آب شیرین قابل شرب ساکنان جزیره را تأمین می‌کرده، تا دو سال دیگر به یک شهر زیرزمینی شگفت‌انگیز تبدیل می‌شود که سه کیلومتر وسعت خواهد داشت.
طراحان این شهر زیرزمینی می‌کوشند تا در پروژه‌ی بازسازی کاریز کیش، علاوه بر حفظ بافت تاریخی آن کاربری‌های جدیدی از این شهر زیرزمینی به دست آورند.
در بخش روی زمینی این شهر که در زمینی به مساحت ۶٣ هزار مترمربع تدارک دیده خواهد شد، بخش‌هایی چون غرفه‌ی صنایع دستی ایران و جهان، رستوران سنتی و جدید، موزه، سالن آمفی تئاتر، سالن کنفرانس و گالری‌های هنری برپا می‌شود.
شهر کاریز در عمق ١۶ متری زمین قرار دارد و سقف آن هشت متر ارتفاع و بیش‌تر سقف آن مملو از سنگواره، صدف و مرجان‌هایی است که با نظر کارشناسی ٢٧٠ تا ۵٧٠ میلیون سال قدمت دارد و تک‌تک آن شناسایی شده و دارای شناسنامه‌ی رسمی هستند.
سرمایه‌گذار بازسازی این شهر زیرزمینی بر این باور است که قرار گرفتن آن در دل جزیره‌ی مرجانی و امکان بازدید از صدف‌ها و مرجان‌هایی که در اعماق اقیانوس‌ها قرار دارند، می‌تواند این بخش از جزیره‌ی کیش را به یکی از ابنیه‌های منحصربه‌فرد دنیا تبدیل کند.
این شهر زیرزمینی تنها بنایی است که سقف آن مملو از صدف‌ها و مرجان‌های طبیعی است.
در زمان حاضر دو راه برای بازدید از صدف‌ها و مرجان‌ها وجود دارد که شامل بازدید از محوطه‌های طبیعی و غواصی در آب‌های آزاد است، اما با تکمیل این شهر، طبیعت‌گردان می‌توانند بدون واسطه از بزرگ‌ترین مجموعه‌ی مرجانی دنیا بازدید کنند.
خاک‌های برداشت شده از کاریز دارای خواص درمانی زیادی است که در «گل درمانی» استفاده‌های فراوانی دارد.
شمای قنات
در بعضی از منابع اشکال متنوعی از قنات ترسیم شده است، گرچه نویسندگان این منابع در اصول و در به تصویر کشیدن مکانیسم قنات با هم توافق دارند، ولی در نام‌گذاری و تشریح اجزای آن سلیقه‌های گوناگونی را عرضه کرده‌اند. برش طولی یک قنات را در شکل مشاهده می‌کنیم. این تصویر با استفاده از اشکال منابع مختلف و تلفیق آن‌ها با همدیگر به وجود آمده است. (تصویر)




کاربردهای گوناگون قنات و کاریز در ایران و جهان
با توجه به منابع متعدد ایرانی و خارجی مشخص می‌شود که قنات از جنبه‌های گوناگونی مورد توجه واقع شده و کاربردهای فراوانی دارد. عمده‌ی کاربردهای گوناگون انواع قنات در ایران و جهان عبارتند از:
• تأمین آب شرب انسان و دام‌ها و مصارف کشت و کار که حیات و بقای انسان بدان وابسته بوده است. در استان خراسان و حتی در همین منطقه‌ی گناباد و قهستان در کتب سیاحان و جغرافی‌نویسان از آبادی‌های زیادی نام برده شده که امروزه هیچ آثاری از آن‌ها وجود ندارد. علت اصلی رها شدن این روستاها وابستگی آن‌ها به آب قنات و سپس خشک شدن آن بوده است. البته در بعضی موارد زلزله و شیوع بیماری‌های مسری مانند طاعون نیز عامل متروک شدن روستا‌ها بوده است. در بسیاری از موارد خشک شدن قنات منجر به جابه‌جایی روستاها می‌شود، مثلاً در زیبد منطقه‌ی قنات کهنه و حمام کهنه وجود دارد که نشان می‌دهد این ده در یک دوره در منطقه‌ی موسوم به پای چنار استقرار داشته است و در دوره‌ی دیگر در منطقه‌ی پای قلعه و خود قلعه نیز ابتدا قلعه‌ای با دیواره‌های گلی بوده است و سپس در دوره‌ی ساسانی بر روی بقایای قلعه‌ی گلی قلعه‌ی نو با سنگ بنا نموده‌اند این جابه‌جایی‌ها همگی به‌خاطر نزدیک شدن به سرچشمه‌ی قنات بوده است و این
وابستگی مردم را به قنات می‌رساند.
• شیرین کردن اراضی با احیای قنوات: قنات‌ها نه تنها باعث استخراج آب‌های زیرزمینی می‌گردند بلکه این سیستم باعث شیرین کردن اراضی شور می‌شود.
• تامین آب شیرن در جزایر مناطق گرمسیر مانند جزایر خلیج‌فارس.
• تغذیه مصنوعی لایه‌های آب‌دار زیرزمینی به روش مهار قنوات
• آبادانی کویرها توسط قنوات
• تعادل زیستی توسط قنات‌ها
• کارکردن آسیاب‌ها با قنات‌ها
• نقش همیار‌ها و تعاونی‌های سنتی ایجاد شده به وسیله قنات
• سیستم قنات به عنوان عاملی برای جلوگیری از سیلاب درون شهری
• پرورش ماهی در قنوات
• قنات به عنوان یک عامل موثر در ارزش املاک مزروعی
• قنوات علاوه بر کاربرد اقتصادی برای انسان، به عنوان تنظیم‌کننده‌های دقیق تخلیه‌ی آب‌های زیرزمینی محسوب می‌شوند. این گونه منابع با حفظ شرایط طبیعی هیدروژئولوژیک آب‌خوان‌ها، در مواقع پرآبی و یا در مناطق زه‌دار به عنوان سرریز عمل می‌کنند و در مواقع کم‌آبی و پرآبی به عنوان تنظیم‌کننده‌ی خروج آب و سوپاپ تنظیم عمل می‌کرده‌اند.
زه‌کشی آب‌های سطح‌الارضی: با استفاده از سیستم قنات در بعضی از شهرهای ایران، از جمله تهران و شیراز به دلیل وضعیت توپوگرافی و تخریب قنا‌ت‌های درون شهری، سطح آب‌های زیرزمینی در بخش‌های پست این شهرها به‌شدت بالا آمده و آب‌های زیرزمینی درون منازل در این مناطق پدیدار شده است. در این گونه مواقع، با حفر قنوات جدید و یا اصلاح قنوات مخروبه، آب‌های سطح‌الارضی را زه‌کشی می‌نمایند. کما این که سازمان آب تهران اقدام به حفر یک سلسله چاه در جنوب تهران نموده و آب را به مناطق شهریار و شهر ری منتقل می‌کند. یکی از کسانی که به این جنبه‌ی قنات اهمیت زیادی داده است گوبلو است. گوبلو معتقد است که قنات، ابتدا یک فن آبیاری نبوده، بلکه به طور کامل از تکنیک معدن نشأت گرفته و منظور از احداث آن جمع‌آوری آب‌های زیرزمینی مزاحم (زه‌آب‌ها) به هنگام حفر معادن بوده است. وی با استفاده از کتاب نوژیه دانشمند فرانسوی که در سال ١٩۵٩ نوشته شده است، ثابت می‌کند که قدمت برخی معادن به ٣٣۵ سال قبل از میلاد مسیح می‌رسد و به‌علاوه
نیز از میان قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین معادن، به معادن اسپین نزدیک مونس که شکل ظاهری دهلیز‌های آن، شباهت عجیبی با قنات‌ها داشته، اشاره می‌کند.
گوبلو، با استفاده از منابع دیگر در این زمینه نیز می‌نویسد تردیدی نیست که در گستره‌ی فرهنگی ایران، از معادن مس و احتمالاً روی موجود در کوه‌های زاگرس، در جریان هزاره‌ی دوم قبل از میلاد مسیح، بهره‌برداری می‌شده است. به نظر وی یکی از موانع اصلی در پیش‌رفت کار معدنچیان، وجود آب بوده و هست لذا دالانهایی برای خارج کردن آب‌های مزاحم به فضای آزاد بیرون از معدن، حفر می‌کردند که آب بدون استفاده از هیچ نیروی فنی، از دل معدن به خارج جاری می‌شد. ورتایم که معادن ایران را توصیف کرده، در نامه‌ای شخصی به گوبلو یادآور شده و تأکید کرده است که در چندین نقطه، قنات‌ها به دهلیزهای معادن متصل شده‌اند.


گفت و شنودی در خصوص باورهای مردم درباره‌ی قنات
با عروسی قنات‌، زایش آب آغاز می‌شود.
در این سرزمین آب همیشه کیمیا بوده است‌. کیمیایی که همواره بخش عمده‌ا‌یی از ذهن ایرانیان را به خود مشغول داشته است تا آن‌ها در افسانه و آرزوهایشان از باران بگویند و از فرشته‌ی بارآوری که برایشان آب را به ارمغان می‌آورد.
اما رابطه‌ی ایرانیان با آب تنها به همین قصه‌ها و افسانه‌ها محدود نمی‌شود. آن‌ها در عمل نیز برای به دست آوردن آب همیشه کوشیده‌اند و به راه‌ها و ابزارآلاتی متوسل شده‌اند که در نوع خود یگانه‌اند. از همین روی است که سیستم آب‌رسانی در زمان ساسانیان زبانزد تمام ملت‌ها بوده است و به همین خاطر نیز هنوز که هنوز است شبکه‌های آب‌رسانی در نقاط تاریخی ایران هم‌چون تخت جمشید همواره کارشناسان و پژوهشگران را به شگفتی واداشته است‌.
در این میان‌، قنات‌ها حدیث مفصل و جداگانه‌ای دارند. مبدع احداث قنات را در جهان ایرانیان دانسته‌اند و سابقه‌ی آن به دوران هخامنشیان می‌رسد. هنوز هم در شهرهای به‌جامانده از دوره‌های تاریخی ایران باستان قنات‌هایی یافت می‌شوند که با گذشت زمان ترمیم شده‌اند و فعال‌اند.
سلیم سلیمی مؤید، کارشناس مردم‌شناسی‌، پژوهشگری است که در مورد قنات‌های ایران تحقیقات بسیاری کرده است‌. حاصل تحقیقات او نیز پژوهش‌نامه‌هایی است در مورد قنات‌های تهران‌، شهداد و ....
در مورد قنات‌ها و به‌خصوص جنبه‌های مردم‌شناسانه‌ی آن که شامل باورها، عقاید و رسوم مربوط با قنات می‌شوند با او گفت و گویی کرده‌ایم که می‌خوانید.
پیش از آن که بخواهیم به مقوله‌ی قنات و مسائل پیرامون آن بپردازیم شاید بهتر باشد در مورد پیشینه‌ی این سازه‌ی آب‌رسانی صحبت کنیم‌. قدمت ساخت قنات در ایران به چه زمانی بازمی‌گردد؟
ایرانیان را مبدع قنات دانسته‌اند. در واقع پیشینه‌ی قنات در ایران به دوران هخامنشی و شاید پیش از آن‌ها بازمی‌گردد. اما قصه‌ی قنات در واقع از اسطوره‌ها آغاز می‌شود. چرا که در اسطوره‌های ایرانی آمده است که قنات‌ها با کمک دیوها ساخته می‌شدند. امروز نیز ما قنات‌هایی در نقاط مختلف کشور داریم که مردم معتقدند سازنده‌ی آن‌ها شخصیت‌های اسطوره‌ای هستند. مثلاً در اردستان یزد قنات‌های هامون‌، سهراب و خسروشاه به ترتیب به کاوه‌ی آهنگر، سهراب پسر رستم و کیانیان نسبت داده شده است‌. یا در مورد قنات سگز آباد در شهداد، ناصرخسرو چنین روایت می‌کند که شنیده است سازنده‌ی آن کیخسرو کیانی است‌. در یزد ساختمان قنات ده آباد به اسکندر مقدونی نسبت داده شده و قنات‌های عمان نیز به حضرت سلیمان و یا مثلاً در روستاهای تکاب، از جمله روستای ده سیف، حفار قنات ده را که به قنات یادگار معروف است، کودک گل‌بند می‌دانند که یکی از شخصیت‌های افسانه‌ای منطقه است‌. اما در هر حال در نزد عوام پیدایش
قنات به شخصی به نام طاهر منسوب است که در دوره‌ی طاهریان بین سال‌های ٢٢٠ تا ٢٣٠ هـ. ق زندگی می‌کرده است و مشهور به طاهر بن عبدالله است که دومین حکم‌ران سلسله‌ی طاهریان نیز خوانده می‌شود. گفته می‌شود که او خدمات زیادی برای قنات انجام داد، از جمله بیش‌تر قنات‌های خراسان را لایروبی کرد و مقداری از بیت‌المال را برای تعمیر و نگه‌داری قنات‌ها اختصاص داد. البته تخصیص بودجه برای این کار بدین خاطر بوده که در آن زمان دیگر ایرانیان مجبور به پرداخت جزیه به اعراب نبودند و به خاطر همین در افسانه‌ها داریم که طاهر آب‌شناس بوده است‌. اما این جا نکته‌ای که جالب توجه به نظر می‌رسد این است که در واقع طاهر، همان شخصیت کورش کبیر است که بعد از حمله‌ی اعراب به طاهر تبدیل می‌شود. یعنی خصوصیاتی که برای طاهر در نظر می‌گیرند کاملا خصوصیات کورش کبیر است‌. چون این طاهر از تخصص‌ها و نژادهای مختلف برای حفر قنات استفاده می‌کرده است‌. مثلا از نژاد ترک برای بالا کشیدن چرخ‌های قنات که همزمان یک سطل پر و
یک سطل خالی را در گردشی دایره‌وار و به نوبت به داخل قنات می‌فرستند و یکی از دلایل این کار سبک‌تر کردن سطلی است که بالا می‌آید. جالب این‌جاست که در میان کسانی که به حفر قنات مشغولند کودکی هست که به اصطلاح به او گل‌بند می‌گویند چرا که او گل‌هایی را که از حفر زمین به دست آمده به قلاب کسی که چرخ را بالا می‌کشد می‌بندد. کودک در واقع سمبلی از آموزش در کار مقنی‌هاست و این‌ها هرکدام اسم‌های خاصی دارند.
به‌طور کلی چند نفر در امر حفر قنات با هم ‌همکاری می‌کنند؟
یک گروه مقنی به ۵ نفر تقسیم می‌شوند. کلنگ‌دار یا مقنی که در واقع سرگروه نیز هست و به حفر زمین می‌پردازد، گل‌کش که گل‌های کنده شده توسط کلنگ‌دار را به دست گل‌بند می‌رساند. گل‌بند که گل‌ها را به بالا می‌فرستد، چرخ‌کش که چرخ را بالا می‌کشد و پا‌چرخی که سطل‌ها را خالی می‌کند. گاهی اوقات در کنار این‌ها یک سراستاد یا استاد مقنی هم هست که از دور بر کارها نظارت می‌کند.




این کلنگ‌دار یا مقنی به دلیل حساسیت و اهمیت کارش از پایگاه اجتماعی بسیار بالایی در جامعه برخوردار بوده است، این طور نیست‌؟
بله‌. ببینید همیشه قنات احتمال ریزش دارد و بیش‌ترین خطر، کلنگ‌دار را تهدید می‌کند. به خاطر همین کلنگ‌دارها هر وقت که برای حفر قناتی می‌روند، وصیت می‌نویسند و غسل می‌کنند و سعی می‌کنند که لباس سفید به تن کنند چون اگر قنات بریزد کسی نمی‌تواند او را بیرون بیاورد و آن لباس سفید در واقع کفن آن‌ها می‌شود. به همین خاطر مقنی‌ها همیشه از قداست خاصی در نزد افکار عمومی برخوردارند. آن‌ها می‌بایست واجد یک سری شرایط اخلاقی خاص باشند. به عنوان مثال می‌بایست همیشه آدم پاک و طاهری باشد و از خصایص اخلاقی بهره برده باشد.
مقنی‌ها چطور از وجود آب در یک نقطه در زیر زمین باخبر می‌شدند؟ در واقع آن‌ها چطور پی به وجود آب آن هم در اعماق خاک می‌بردند؟
اگر بخواهیم به تک‌تک فنون و روش‌هایی که مقنی‌ها به کار می‌گیرند تا پی به وجود آب ببرند بپردازیم باید مجال دیگری را فراهم کنیم‌. اما اگر بخواهیم به طور خلاصه در این مورد صحبت کنیم باید بگویم یکی از چیزهایی که باعث می‌شود مقنی به وجود آب پی ببرد روییدن علف‌های مخصوصی هستند که اگر جایی سبز شوند نشان می‌دهند ریشه‌شان در آب است‌. وقتی مقنی‌ها مادر چاه را حفر می‌کنند دقیقاً جای آن را می‌دانند. شروع حفر قنات نیز از مظهر قنات است‌. آن‌ها برای این‌که بفهمند تا چه حد مسیر را درست حفر می‌کنند همیشه به پشت سر خود توجه می‌کنند اگر نور را در پشت سرشان دیدند بدان معنی است که درست حفر کرده‌اند در غیر این صورت متوجه می‌شوند که راه را اشتباه رفته‌اند.
اصولاً قنات‌ها از چه اجزایی تشکیل شده‌اند؟
قنات‌، مجرایی زیرزمینی است که آب را از نقاط بالادست به پایین‌دست منتقل می‌کند. قنات‌ها معمولاً از مظهر قنات یا هرنج مشخص می‌شوند بعد رفته‌رفته قسمت‌هایی را به نام پسته که خانه به خانه هستند تشکیل می‌دهند که به دیواره‌ی این پسته‌ها میله چاه گفته می‌شود. این اجزا سپس به مادر چاه می‌رسد. در ضمن بستر قنات را کوره یا راهرو قنات می‌نامند که در زمان‌های دور سنگ‌چین بوده سپس به مرور زمان سفالی شده و بعد از سفال آجری و جدیداً سیمانی شده‌اند. هر قنات حدود ١٠٠ تا ٢٠٠ متر حریم دارد. یعنی در این حریم قنات دیگری نمی‌تواند حفر شود. البته ما قنات‌هایی را نیز داریم که ٢ طبقه درست شده‌اند و بیش‌تر در یزد در نقاطی چون مهریز، زارچ و اشک زر و هم‌چنین در کرمان و خراسان به چشم می‌خورند.
در منابع آمده است که سیستم آب‌رسانی ساسانیان بسیار پیش‌رفته و کامل بوده است‌. در این سیستم پیش‌رفته به طور حتم قنات نقش عمده‌ای را ایفا می‌کرده است‌.
آیا امروز قنات‌هایی وجود دارند که مربوط به آن دوره‌ی تاریخی باشند؟
فکر نمی‌کنم این طور باشد. به مرور زمان این قنات‌ها بازسازی شدند. به این ترتیب قناتی خاصّ آن زمان نداریم‌. اما منابعی داریم که به قنات‌های این دوران اشاره می‌کند. مثلا الکرجی به طور مفصل درباره‌ی قنات‌های قدیمی به خصوص قنات‌های ساسانی در کتاب خود صحبت می‌کند یا آقای غلام‌رضا لورکس یا هنری گوبلو در آثار خود به این موضوع پرداخته‌اند. با این همه ما نمونه‌های به‌روز این قنات‌ها را درکویر لوت می‌بینیم‌.
آقای سلیمی بهتر است کمی درباره‌ی معنای لغوی قنات بحث کنیم‌. قنات به چه معناست و از چه کلمه‌ای مشتق شده‌ است؟
واقعیت این است که کلمه‌ی قنات از ایران به سایر زبان‌ها نفوذ کرده است‌. قنات در لغت به معنای نیزه است و جمع آن قنوات‌، قنیات، قنی و قنا آمده است‌. در برخی متون به معنی کانال آب و مجرای آن و معادل کاریز به کار می‌رود. این کلمه در زبان اکدی و آشوری به شکل قانو، در عبری به صورت قنا و قانو (لوله) در لاتین نیز به صورت کانا دیده می‌شود. که کلمه‌ی لاتین کانالیس به معنای نی و با مفهوم لوله و کانال از آن مشتق شده است‌. در شمال آفریقا و سوریه کلمه‌ی فقرا برای قنات به کار می‌رود که از ریشه‌ی فقر به معنی حفر کردن است‌. در ایران نیز قنات به معنای کاریز و کهریز است ولی امروزه بیش‌تر در قسمت‌های شرقی ایران و افغانستان و بلوچستان به کار می‌رود. در اصفهان کلمه‌ی «کی‌» و در روستاهای جنوب شرقی «که» به مفهوم قنات به کار می‌رود این کلمه در زبان پهلوی «کهس» بوده است‌.


حالا شاید کمی بهتر باشد در مورد قنات‌هایی مثل قنات‌های شهر تهران صحبت کنیم‌.
پیش از لوله‌کشی آب در شهر تهران، آب شرب و مصرفی علاوه بر رودخانه کرج از طریق تعداد زیادی قنات نیز تأمین می‌شده است‌. بیش‌تر این قنات‌ها وقفی، مشاع یا خصوصی بوده‌اند. در آغاز سلطنت رضا شاه بیش از ۵٠ رشته قنات در شهر تهران دایر بوده ولی پس از سال ١٣١٠ه‌.ش که آب رودخانه‌ی کرج به تهران منتقل شد، عملاً لایروبی و مرمت قنوات به تعویق افتاد و به مرور بسیاری از آن‌ها مخروبه شدند.
آیا می‌توان از میان قنات‌های تهران به قدیمی‌ترین‌شان اشاره کرد یا پیشینه‌ی تاریخی هیچ کدام مشخص نیست‌؟
قنات مهرگرد از قدیمی‌ترین قنوات تهران است ولی با توجه به برخورد مسیر کوره‌ی آن با خطوط ١ و ٢ متروی تهران در میدان امام خمینی آسیب شدیدی را متحمل شد. سر چشمه‌اش هم از دو محل پارک بهجت آباد و دیگری در شمال غربی میدان ولی عصر قرار دارد. اما روایت تاریخی که در مورد این قنات وجود دارد فتح قلعه‌ی تهران به دست آغامحمدخان به وسیله‌ی مجراهای این قنات بوده است‌. چنان که می‌دانید وی دوبار به تهران حمله کرد ولی در فتح دوم تهران بعد از تلاش‌های فراوان باز هم نتوانست به هیچ طریقی دروازه‌های تهران را باز کند و چون می‌دانست با تخریب و کور کردن قنات نیز کاری از پیش نخواهد برد آخرالامر از طریق مجاری قنات مهرگرد که از شمال تهران به مرکز شهر جاری بود و محلات بازار و قسمتی از محله‌ی عودلاجان را مشروب می‌ساخت‌، توانست با قطع موقت آب در ساعت نصف شب به طوری که مردم متوجه‌ی قطعی آب نشوند تعدادی از سربازان زبده‌ی خود را وارد مجاری قنات کند. این افراد در کوچه‌ی چهل تن بیرون آمده و دروازه‌ی خراسان را از داخل به روی آغامحمدخان گشودند.
به این ترتیب تهران توسط وی فتح شد و سلسله‌ی قاجار به طور رسمی پی‌ریزی گردید.
می‌توانید به اختصار از دیگر قنات‌های مهم تهران نام ببرید؟
یکی دیگر از قنات‌های مهم تهران قنات شاه یا آب شاه بوده که آب گوارای آن بسیار معروف و مشهور بود تا آن‌جا که آب شاهی یا آب قنات شاه ضرب‌المثل گردیده بود. آب این قنات روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه وقف باغ مجموعه‌ی کاخ گلستان بود. سرچشمه‌ی اصلی آن در محوطه‌ی پارک ارم فعلی قرار داشت و مسیری را که می‌پیمود بسیار جالب بود. چون پس از طی شهرک اکباتان‌، شهرک آپادانا، کوی بیمه‌، شهرک شهید فکوری‌، ترمینال غرب‌، محوطه‌ی شمالی میدان آزادی‌، خیابان آزادی و سه‌راهی استاد معین‌، خیابان‌های جیحون‌، کارون‌، قصرالدشت‌، خوش‌، رودکی‌، اسکندری‌، دانشگاه جنگ‌، میدان پاستور، خیابان فلسطین‌، کاخ مرمر، خیابان ولی‌عصر، خیابان جامی و چهارراه عزیزخان وارد خیابان سرهنگ سخایی می‌شود. بعد به طرف باغ ملی ادامه می‌دهد و سرانجام در محوطه‌ی قورخانه‌ی تهران آب‌نما می‌شده است‌. تاریخ وقف این قنات ربیع‌الاول سال ١٢٧٣ ه‌.ق است و رونوشت آن در سال ١٣۴٧ در ٧
صفحه به چاپ رسید. واقف آن نیز ناصرالدین شاه قاجار است‌. قنات حاجی علی‌رضا، قنات حاجی محمدعلی‌، قنات ناصری‌، قنات شهاب الملک‌، قنات سنگلج‌، نظامیه و بهارستان و ... نیز از دیگر قنات‌های تهران بوده‌اند.
آیا نظام اداری خاصی در رابطه با قنات و آبیاری در دهه‌های اخیر در تهران وجود داشته است‌. با توجه به این که شما از قنات‌های زیادی نام می‌برید که آن زمان در تهران فعال بوده‌اند.


کاملاً. ما هنوز مقنی‌های قدیمی را داریم که حقوق‌بر بوده‌اند و در دوره‌ی رضا شاه قنات‌های کاخ گلستان را لایروبی کردند. حتی میرآب‌ها هم حقوق داشته‌اند. ببینید! ما اصولا سه نوع قنات داریم‌. یکی قنات‌های دولتی که مخصوص باغ‌ها و قصرها و کلاً دارایی‌های دولت بودند. دوم قنات‌های خصوصی مثل قنات فرمان‌فرما و حاج علی‌رضا که بعدها وقف شدند و نوع سوم قنات‌های وقفی‌. مثلا ما وقف‌نامه‌ی قنات شاه را چنان که گفتم داریم‌. اصولا شاهان قاجار به قنات علاقه‌ی وافری داشتند و نکته‌ی جالب یکی از ضرب‌المثل‌های معروفی است که به خاطر یک واقعه‌ی تاریخی در مورد قنات شکل گرفته است‌. همان ضرب‌المثل قدیم «برای حاجی آب نداره‌، برای تو که نون داره‌.» نقل است که حاجی میرزا آغاسی صدراعظم تلاش بسیار نمود تا آب رودخانه‌ی کرج را با حفر قنات‌های متعدد به سوی شهر تهران روانه سازد. ولی با کارشکنی متمادی افراد معاند این کار به تعویق افتاد. یک روز حاجی میرزا آغاسی خود تصمیم گرفت بدون تشریفات
و به تنهایی به سر یکی از قنات‌ها برود. وقتی به نزد کارگران می‌رسد از کارگر چرخ‌کش می‌پرسد، قنات به آب رسیده‌؟ چرخ‌کش از همه جا بی‌خبر با کمال سادگی جواب می‌دهد، آب کجا بود؟ این حاجی آغاسی بی‌خود ما را معطل کرده که برای کبوتران خدا در چاه لانه بسازیم‌. حاجی هم از این جواب چرخ‌کش ناراحت شده و جواب می‌دهد بنده‌ی خدا، اگر «برای حاجی آب نداره‌، برای تو که نون داره‌»! به هر حال کاری که حاجی میرزا آغاسی شروع کرده بود توسط رضا شاه تکمیل شد و همین امروز هم آبی که در بلوار کشاورز جریان دارد آب کرج است‌.
تا به حال چند حلقه از قنات‌های قدیمی به ثبت رسیده‌اند؟
تا امروز هیچ قناتی ثبت نشده است‌. ما در بخش ثبت یک سری اسناد و مدارک را که واجد ارزش ثبت باشند باید ارائه دهیم تا اثر ثبت شود ولی چون باستان‌شناسان متولی امور ثبتی هستند تا کنون اقدامی برای ثبت این قنات‌ها نکرده‌اند. شاید اگر مردم‌شناسان هم در امور ثبتی دخالت داشتند می‌توانستند در این زمینه کاری انجام دهند.
قنات‌ها از زمان شکل‌گیری و ابداع تا کنون چه تغییر و تحولاتی را به خود دیده‌اند؟
تنها چیزی که تغییر کرده مصالح مورد استفاده در سنگ‌چین بوده است‌ که همان طور که گفتم اول سنگ‌چین و بعد آجر و حالا سیمانی شده است‌ وگرنه باقی اجزای قنات دچار تغییر و تحول نشده است‌.
نکته دیگری که نه در مورد قنات بلکه در مورد آب وجود دارد این است که آب برای ایرانیان فقط یک ماده‌ی حیات‌بخش نبوده است‌. بسیاری از باورها، رسوم و عقاید ایرانی حول محور آب شکل گرفته است و چنان که می‌دانیم در ایران باستان جشن‌های متعددی برای آن برگزار می‌شده‌ است.
پیرامون قنات‌ها چه باورها و عقایدی وجود دارد؟
بله‌، در واقع کسی از اهمیت آب در نزد ایرانیان باستان بی‌خبر نیست‌. می‌دانید که ایرانیان در آب روان، تن نمی‌شستند و آن را آلوده نمی‌کردند. با ورود اسلام مقداری از این قداست کم شد و یک وقفه‌ی ٢٠٠ ساله پیش آمد اما همان طور که گفتم در دوره‌ی طاهریان کسی پیدا می‌شود که قنات‌ها را دوباره لایروبی می‌کند تا قداست و اهمیت آب را دوباره زنده کند. به طبع این اتفاق آیین‌های کهن دوباره زنده شدند و دوباره بخش عمده‌ای از فرهنگ ما را دربرگرفتند. یکی از بهترین و جالب‌ترین باورها و رسومی که پیرامون قنات‌ها وجود دارد عروسی قنات است‌! در یک روستا وقتی قناتی آبش کم یا خشک می‌شود برایش عروسی می‌گیرند. این جشن هم اوایل بهار و تقریباً اواخر اسفند وقتی که اهالی دیگر از آمدن آب قنات ناامید شدند صورت می‌گیرد. برای این جشن یک زن بیوه را که جوان است و شوهرش مرد خوبی بوده و از هم طلاق نگرفته بوده‌اند در آن روز به خصوص که ۴ یا ۵ روز قبل از عید نوروز است به هیأت عروس در می‌آورند و با شادی و هلهله و پای‌کوبی و
هم‌چنین خوراک‌های مخصوص عروس به مادر چاه می‌برند و او داخل قنات می‌شود. علی‌القاعده نیز باید بدون لباس باشد و با آن آب غسل کند و شب را در قنات بگذراند. به اصطلاح می‌گویند قنات نر شده و باید به آن زن داد. فردای آن روز زن از قنات بیرون می‌آید و تمام روستا به او احترام می‌گذارند و هزینه‌های زندگی او را تا آخر تأمین می‌کنند و او از آب و محصول سهم می‌برد. اما از آن پس نباید دیگر ازدواج کند، چرا که مردم معتقدند او زن قنات است و قنات هم زنش را هیچ وقت طلاق نمی‌دهد. این رسم به نوعی از میترائیسم گرفته شده است‌. خیلی از معابد میترائیسم در مراغه و نقاط دیگر دارای سردابه‌هایی است که میترا درون آن‌ها زندگی می‌کند و این رسم شاید از آن منشعب شده باشد.


این نر بودن قنات به چه معناست‌؟ آیا در همه جا چنین اعتقادی وجود دارد؟
بله در بیشتر نقاط ایران قنات‌ها را با عنوان نر و ماده اطلاق می‌کنند و هر کدام مشخصات مخصوص به خود را دارند. آب نر معمولاً یک‌سری خصوصیات دارد. مثلاً پرزور است‌، از لحاظ آشامیدن سنگین است و معمولاً در آبیاری خرابی به بار می‌آورد. گل‌آلود است‌، املاح دارد و در جویی اگر جاری می‌شود در آن علف هرز کم‌تر سبز می‌شود و وقتی دست یا بدن آدم با این آب تماس می‌گیرد حالت لرزش و چندش به او دست می‌دهد. ولی قنات ماده آب سبکی دارد، در مسیری که می‌رود علف هرز سبز می‌شود، با آرامش حرکت می‌کند، آب بسیار سبکی دارد، املاح خیلی کمی دارد و هنگام آبیاری اصلاً اذیت نمی‌کند. محصولاتی که از این آب سیراب می‌شوند بار بیش‌تری می‌دهند و همیشه هم زلال است‌. در واقع قناتی که ماده باشد در طول سال همیشه یکسان آب دارد حالا چه بارندگی باشد و چه نباشد.
فکر می‌کنید امروز قنات‌ها در چه وضعیتی قرار دارند و چه کاری باید برای آن‌ها کرد؟
برای آن‌ها کار زیادی لازم نیست که انجام شود. همین که ترمیم و بازسازی شوند، و مدام به وضعیت‌شان رسیدگی شود آن‌ها می‌توانند تا سال‌های سال زنده بمانند. همان طور که تا کنون مانده‌اند. قنات‌ها هنوز هم بخش عمده‌ای از آب شرب تهران را تأمین می‌کنند و این اصل در همه جای کشور صدق می‌کند. فقط باید به آن‌ها رسیدگی کرد و این توقع زیادی نیست‌.
این پرسش و پاسخ برگرفته از صحبت‌های جناب آقای سلیم سلیمی مؤید (مردم‌شناس) با الهه خسروی یگانه درج شده در روزنامه‌ی اعتماد مورخ ٧/١٢/١٣٨٢ می‌باشد.
در انتهای سخن امید آن می‌رود که با توجه به مطالب یادشده، اندکی دقیق‌تر به پیرامون خویش بنگریم و از آن‌چه پیشینیان برای ما به یادگار باقی گذاشتند آن‌چنان که درخورشان بوده است محافظت کرده و در عین حال با استفاده و به‌کارگیری دقیق آن‌ها به همه جهانیان ثابت کنیم که ما ایرانیان امروز فرزندان خلف همان بزرگان هستیم.


منابع:۱ مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی قنات. یزد ١٣٧٩
۲ مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آب
۳ روزنامه‌ی اعتماد
۴ روزنامه‌ی ایران امروز
۵ وب سایت سرزمین اهورایی
۶ خبرگزاری میراث فرهنگی
۷ مرکز توسعه تجارت کیش
۸ ماه‌نامه‌‌ی الکترونیکی بهارستان (شماره‌‌ی هفدهم)
۹ روزنامه‌ی همشهری - اردی‌بهشت ماه ١٣٧٩
۱۰ وب‌سایت کاریز


[ ۱۳٩٠/۱٠/٧ ] [ ۱:٢٥ ‎ب.ظ ] [ خلیل غلام نیا ]

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دانشجوی کارشناسی ارشد سنجش از دور و سیستم اطلاعاتی جغرافیایی دانشگاه تبریز ورودی93
صفحات اختصاصی
امکانات وب
RSS Feed