جغرافیا علمی برای بهتر زیستن
آموزش و مشاوره سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) 
نويسندگان

 

 

مکان یابی فضاهای آموزشی با توجه به چهره طبیعی

ناهمواریهای سطح زمین بر نحوه شکل گیری شهرها و کاربری فضاهای آن تأثیر می گذارد .عموماًشیبهای تند ، پستی و بلندی ها و ناهمواریهای زیاد ، مانع از آن می گرددکه کلیه سطوح شهر برای کاربریهای مورد نیاز استفاده شود.شهرها در هر نوع سطی که استقرار یافته باشند اعم از شیب مناسب یا نامناسب ، ناهمواریهای زیاد و یا زمین هموار و دشت و.... نیازمند امکانات و تأسیسات مختلف شهری از جمله فضاهای آموزشی خواهند بود.اما باید در نظر داشت که با توجه به چهره طبیعی ناهمواریهای سطح شهر یا روستا ، مکان فضای آموزشی باید به نحوی انتخاب گردد که از حداقل شیب و ناهمواری برخوردار باشد تا امکان فعالیت آموزشی در کارآ ترین شکل ممکن فراهم آید.

مکان یابی فضاهای آموزشی با توجه به عوامل اقلیمی

توجه به شرایط اقلیمی در مراحل مختلف طراحی و احداث ساختمانهای شهری بخصوص فضاهای آموزشی که مورد استفاده مستقیم انسان قرار می گیرند، امر ضروری است.این توجه از دو جهت یکی بال بودن کیفیت آموزش و بهداشت در فضای داخلی و دیگری صرفه جویی در مصرف سوخت وسایل گرم کننده این فضاها حائز اهمیت است . هر چند این عوامل بیشتر در معماری ساختمانها مؤثر واقع می شود، لیکن نباید نقش آنها را در نحوه استقرار کاربری فضاها در سطح شهرنیز نادیده گرفت. بطوریکه در نظرگرفتن شرایط آب و هوایی از عوامل اساسی مکان یابی تاسیسات بخصوص مکان یابی فضاهای آموزشی خواهد بود. بنابراین تغییرات دما ، ریزشهای جوّی، میزان رطوبت نسبی، باد و تابش آفتاب از مواردی است که در بررسی شرایط اقلیمی در تعیین مکان فعالیت آموزشی باید مورد توجه قرار گیرد.از عناصر اقلیمی ذکر شده وزش باد ، تابش خورشیدی شاخصهایی هستند که نقش اساسی تری در مکان یابی فضاهای آموزشی دارندو به عنوان معیارهای مهم شرایط اقلیمی مؤثر در مکان یابی فضاهای آموزشی مورد استفاده قرار خواهند گرفت.

نتیجه آنکه ساختمانهای آموزشی به دلیل ویژگی کاملاً متفاوتی که از نظر زمان اشغال فضا و عملکرد نسبت به ساختمانهای مسکونی دارند به نحو قابل توجهی تحت تأثیر شرایط اقلیمی قرار می گیرند.2

باد

محیط آموزشگاه از نظر همجواری با سایر ساختمانها و عوامل جغرافیایی باید به گونه ای باشد که امکان جریان و نتیجتاً تهویه هوا را داشته باشد.نحوه استقرار آن به نحوی باید باشد که اثرات باد های مزاحم کاهش یافته و برخورداری از بادهای مناسب افزایش یابد ، بطوریکه امکان حداکثر استفاده از جریان هوای آزاد و مناسب برای تهویه طبیعی کلاسها به وجود آید.در صورتی که محیط آموزشگاه در معرض وزش باد های شدید و مزاحم قرار داشته باشد، باید امکان ایجاد فضای سرسبز توسط درختان و بوته ها برای مقابله با آن فراهم باشد. با توجه به جهت عمومی وزش باد در منطقه ، محل احداث واحد آموزشی نباید در مسیر انتشاردود و بوهای زننده مانند کارخانجات ، کانالهای رو باز، عبور فاضلابها ، محل زباله دانی و....قرار گیرد.

 تابش آفتاب

نور یکی از مسائل اساسی معماری در تأمین آسایش بصری فضا بوده و تأثیرات روانی این پدپده فیزیکی در انسانها متفاوت است .نور زیاد وقتی به صورت انسان منعکس می شود به شدّت چشم را آزار داده و موجب ریزش اشک می گردد. برعکس نور کم موجب خمودگی و افسردگی گشته و نشاط را از انسان سلب می نماید. بنابراین محیط کلاس و مدرسه باید از نور مناسب بر خوردار گردد و مناسب ترین نور استفاده از نور طبیعی خورشید از طریق پنجره ها می باشد.

تابش آفتاب با توجه به زاویه تابش و جهت تابش که طول مدت و شدّت تابش را مشخص می سازد بر چگونگی شکل گیری بافت شهری به ویژه شبکه گذربندی هاواستقرار ساختمانها تاثیر اساسی دارد. بطور کلی جهت ساختمان مدارس باید به گونه ای باشد که حداکثر برخورداری از تابش آفتاب در کلاسها به هنگام زمستان و جلوگیری از نفوذ تابش زیاد و مزاحم در تابستان فراهم شود.بر این اساس میزان نورگیری هرنقطه با توجه به زاویه تابش و جهت تابش آفتاب مشخص می گردد.

به بیان دیگر با توجه به مدار حرکت ظاهری خورشید در هر نقطه می توان ارتفاع خورشید را در زمستان در جهتهای جغرافیایی مطلوب مشخص نمود و با توجه به آن سایر عوامل یاد شده را محاسبه و تعیین کرد. هچنین باید دقت نمود که عوامل جغرافیایی و ساخت و ساز شهری نبایستی در روشنایی محیط آموزش نقصان یا خللی وارد سازد. از این نقطه نظر همچواری با ساختمانهای مرتفع در سمت جنوبی واحد آموزشی مورد تایید نبوده و در این مورد باید توجه داشت که حداقل در محلی که ساختمان مدرسه احداث میگردد نبایستی در معرض سایه افکنی ساختمانهای مجاور قرار داشته باشد.هرچند درنواحی سردسیراصولاً گریز ازسایه افکنی تاسیسات پیرامون در فضاهای باز مراکز آموزشی نیز مطلوب می باشد .

سیل

بروز بارندگی های متوالی،طغیان رودخانه ها وجاری شدن آب در دشتهای مسطح ،از جمله عواملی است که بایددراحداث محیطهای مسکونی مورد توجه قرار گیرد.

جهت حفظ و حراست ساختمانهای آموزشی و تامین امنیت دانش آموزان در مقابل بروز سیل ، بکارگیری تدابیر و تمهیدات اساسی در انتخاب مکان مناسب برای این تاسیسات می تواند بطور قطع مؤثر واقع گردد. این تمهیدات شامل احتراز از ساخت فضاهای اموزشی در نواحی پست وسیل گیر ، حفظ حریم مسیلها و رودخانه های فصلی و دائمی خواهد بود.

زلزله و تکتونیک

زلزله از مهمترین عوامل مؤثر در مکان یابی فضاهای آموزشی به شمار می رود که در راستای کاهش خسارات جانی ومالی ناشی از وقوع آن می بایست تمهیدات لازم توسط مهندسین شهر سازی صورت گیرد. در نگاه نخست روشن است که احداث اصولی ساختمانها طبق ضوابط و معیارهای علمی و فنی جهت جلوگیری از خسارات و تأمین امنیت جانی و مالی د رهنگام وقوع زلزله بر عهده مهندسین ساختمان و معماری می باشد. لیکن مکان یابی فضاهای آموزشی با توجه به بحث زلزله که خود متأثر از گسل و حرکات تکتونیکی زمین می باشد ، بر لزوم توجه شهرسازان در خصوص رعایت حریم گسل و سایرمباحث تکتونیکی دلالت دارد تا از این طریق موجبات کاهش خسارات فراهم آید. با انتظام کاربریهای شهری و مکان گزینی های اصولی با توجه به ماتریس های ذکر شده می توان شهر و تاسیسات شهری را در مقابل حوادث طبیعی مقاوم و پایدار ساخت.

ریزش کوه و بهمن

واحد آموزشی به علت خطراتی که ریزش کوه و بهمن به همراه دارد نباید در محل ریزش کوه و بهمن قرار گیرد. بررسیهای فراوانی که تاکنون انجام گرفته است ، نشان دهنده این است که ساخت و ساز مدارس در محل ریزش کوه و بهمن می تواند صدمات جبران ناپذیری را به دنبال داشته باشد. از این رو ضرورت دارد مکانهائی که در آنها احتمال ریزش کوه و بهمن وجود دارد شناسائی شده و از احداث ساختمانها بخصوص فضاهای آموزشی در حریم وقوع این خطرات به شدت احتراز گردد.

انطباق مکانی واحد آموزشی با نیاز های آموزشی

توسعه نامنظم و بی رویه شهرها در چند دهه اخیربا توزیع اتفاقی واحد های آموزشی همراه بوده است.مناطق بسیاری ازحداکثر امکان دسترسی بر فضاهای آموزشی برخوردارند، در حالیکه دانش آموزان حاشیه شهرها ، فاصله های طولانی را طی می کنند تا به کلاسهای درس برسند.یکی از علل اساسی این نا بسامانیها مربوط به طرحهای شهری است که ذیلاً به اختصار اشاره می گردد.

- بسیاری از شهرها فاقد طرحهای شهری است و اگر دارای طرح باشند مربوط به زمانهای دور دست است که در آن تاکنون تجدید نظری صورت نگرفته است و در نتیجه ساخت و ساز فضاهای آموزشی همراه با معیارهای شهرسازی نبوده و صرفاًدر اثر نیاز مقطع زمانی مربوط شکل گرفته است .   

- مکانهایی که به عنوان کاربری آموزشی تعیین شده اند به علت افزایش قیمت زمینهای شهری و محدودیت اعتبارات عمرانی به کاربری آموزشی اختصاص نیافته و زمینهایی که از طرف مردم اهداء شده ویا به قیمتهای ارزان تهیه گردیده است به کاربری آموزشی اختصاص یافته است ومکانهای مناسب برای احداث فضای آموزشی به کاربری غیر آموزشی ومکانهای نامناسب برای احداث واحد آموزشی اختصاص داده شده است.

- عدم پیش بینی و توجه طرحهای شهری در بر آورد جمعیت که خود یکی از عوامل نابسامانی تعیین کمیت و کیفیت کاربری آموزشی است.

مکان یابی فضاهای آموزشی و شعاع دسترسی

شعاع دسترسی به عوامل چندی بستگی دارد از جمله تراکم جمعیت ، اندازه مدرسه و مقطع تحصیلی .هر چند باافزایش تراکم جمعیت و افزایش ظرفیت واحد آموزشی شعاع دسترسی کاهش می یابد، لیکن شعاع دسترسی نمی تواند از مقدار مشخص بالاتر باشد که این معیار در ارتباط با سن دانش آموزان و مقطعی که در آن مشغول تحصیل هستند مشخص می گردد.زمان دسترسی بر مکان آموزشی عامل مهمتری نسبت به مقدار مساحت آن می باشد . در مقطع ابتدایی حداکثر شعاع دسترسی 700- 500 متر(حداکثر 10 دقیقه پیاده روی)، در مقطع راهنمایی حداکثرشعاع دسترسی 1000- 1200متر(حداکثر 15 دقیقه پیاده روی) و در مقطع متوسطه حداکثر شعاع دسترسی 2000متر( حداکثر20 دقیقه پیاده روی) می توانددر مقطع مذکور معیار مناسبی باشد.1 لازم به ذکر است که سربالایی های تند و خسته کننده بر میزان شعاع دسترسی تأثیر خواهند گذاشت.نکته بسیار مهم دیگراینکه دانش آموزان نباید مجبور به عبور از خطوط راه آهن، بزرگراهها و مسیل بدون وجود پل عابر پیاده باشند.

دسترسی

مکانهای آموزشی نیازمند انواع مختلف دسترسی ها به صورت سواره وپیاده می باشند.این نیازها بر اماکن استقرار فضای آموزشی تأثیر می گذارد. چنانچه مکان آموزشی بدون در نظر گرفتن نحوه دسترسی ایجاد شده باشد نه تنها از جنبه ایمنی که مهمترین جنبه ان نیز محسوب می شود آسیب پذیر بوده و سلامت دانش آموزان را در آمد وشد مورد تهدید قرار می دهد ، بلکه از نظر کاهش مسایل شهری همچون ترافیک نیز موفق نخواهد بود.با توجه به اهمیت این مسئله در مکان یابی فضاهای اموزشی در ادامه انواع دسترسی ها تعریف می شود، آنگاه ارتباط هر کدام با مکان یابی فضاهای آموزشی روشن می گردد.

دسترسی ییاده

دسترسی های مناسب پیاده به واحد های آموزشی با توجه به جمعیت زیاد دانش آموزان در هنگام خروج از مدرسه و طراحی فضا های ترافیکی خوب و مناسب در مناطق شهری می تواند درتأمین سلامت دانش آموزان نقش مهمی داشته باشد.عدم ارتباط مستقیم ورودیها و خروجیها با خیابانهای اصلی ، چهارراهها و میدانها از طریق ایجاد فضای باز در قسمت ورودی و خروجی مدارس ، انتخاب عرض مناسب پیاده رو ، عدم دسترسی سواره به جای دسترسی پیاده وجود یک مسیر پیاده رو منتهی به واحد آموزشی به صورتیکه در مواقع ضروری برروی وسابل نقلیه مورد نیاز باز شود و همچنین دور یا نزدیک بودن مسیر آمدو شد دانش آموزان از موارد خطر آفرین یا کلیه محل هائی که متناسب با سن دانش آموزان نیست از موارد دسترسی پیاده هستند.

دسترسی سواره

در این نوع دسترسی آمدوشد دانش آموزان به مدرسه از دو جنبه متفاوت ومغایر با همدیگرمدّ نظر قرار می گیرد.

الف- ارتباط مکان آموزشی با شبکه ترافیکی شهر

مدارس برای انجام فعالیت آموزشی نیازمند تجهیزات و ملزوماتی هستند که دستیابی به آنها مستلزم داشتن دسترسی مناسب سواره می باشد.بنابراین کلیه وسایط نقلیه مانند اورژانس و آتش نشانی که جنبه امداد رسانی دارند ، بایستی امکان دسترسی مناسب را به مدرسه داشته باشند.

ب- عدم ارتباط دانش اموزان با شبکه ترافیکی شهر

ایمنی و سلامت دانش اموزان بخصوص در مقطع ابتدایی ایجاب می نماید که از وسایل نقلیه عمومی استفاده نمایند.با توجه به اینکه دانش آموزان درمقاطع تحصیلی مختلف توانایی متفاوتی را در این رابطه دارند ، لازم است این مسئله در مقاطع مختلف به تفکیک بررسی شود.2

مقطع ابتدایی

کوچه ها و خیابانهای فرعی تنها دسترسی مفید می باشند که میتوانند برای آمدوشددانش آموزان ابتدایی مورد استفاده قرارگیرند.در این مقطع نباید دانش آموزان مجبور به استفاده از خیابانهای اصلی و پر تردد باشند.

مقطع راهنمایی تحصیلی

در این سن و سال شبکه دسترسی بالاتر از محلی نیز میتواند مورد استفاده دانش آموزان در رفت وآمد به مدرسه قرار گیرد.اماتأکید می شود که این دسته از دانش آموزان نیز برای رسیدن به مدرسه نباید مجبور به استفاده از خیابانهای اصلی باشند.

مقطع متوسطه

دانش آموران این مقطع به لحاظ قدرت جسمانی ، تشخیص و تعقّل ، توانایی استفاده از شبکه شهری بجز آزاد راهها را دارند. بویژه آنکه تعدادی از آنها به علت بعد مسافت اجباراً باید از وسایط نقلیه حمل و نقل عمومی و خصوصی استفاده نمایند.

سرانه آموزشی

یکی از اهداف برنامه ریزی کاربری اراضی شهری تأمین و پیش بینی مناسب خدمات عمومی از جمله دسترسی به خدمات آموزشی است. پیش بینی و منظور نمودن فضای اختصاص یافته به خدمات آموزشی نه تنها در کشورهای مختلف بلکه حتی از شهری به شهر دیگر و میان برنامه ریزان ومتخصصان مختلف متفاوت است . بطوریکه در شهر کلکته بعنوان نمونه سرانه آموزشی برابر 8/0 مترمربع ودر فرانسه براساس برنامه توسعه شهرهای جدید برای هر دانش آموز 10 متر مربع است. در کشور ما استانداردهای مربوط به سرانه فضاهای آموزشی برای دبستان ، مدرسه راهنمایی تحصیلی و دبیرستان به ترتیب معادل 9، 11،12متر مربع می باشد.

براساس استانداردهای دفتر فنی وزارت آموزش وپرورش استاندارد آموزشی شهری (زمین و زیر بنا ) به نسبت هر ساکن شهری و بر حسب تقسیم بندی های داخل شهری به قرار زیر است:

کودکستان در سطح محله کوچک حدود 8/0 مترمربع

دبستان در سطح محله کوچک حدود 5/1 مترمربع

مدرسه راهنمایی تحصیلی در سطح ناحیه شهری حدود 2/1 مترمربع

دبیرستان در سطح ناحیه شهری حدود 9/0 مترمربع

جمع استاندارد های آموزشی نسبت به هر ساکن شهری حدود 4/4 متر مربع.

[ ۱۳٩٠/۱٢/٤ ] [ ۱٠:٤٢ ‎ق.ظ ] [ خلیل غلام نیا ]

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دانشجوی کارشناسی ارشد سنجش از دور و سیستم اطلاعاتی جغرافیایی دانشگاه تبریز ورودی93
صفحات اختصاصی
امکانات وب
RSS Feed