پیدایش اصطلاح خاورمیانه




واژۀ خاورمیانه به طور قطع از سال 1900میلادی عنوان شده است ولی این امکان نیزوجود داردکه از اواسط قرن نوزدهم در اداره امور مربوط به هندوستان در وزارتخارجۀ بریتانیا نیز از این اصطلاح استفاده شده باشد. (آلاسدایرودیگران،1370،میرحیدر،ص20)

اصطلاح خاورمیانه اولین باردرسال 1902میلادی یکمورخ دریایی آمریکایی بنام آلفرد ماهان مطرح شده است. به علت اینکه از قارهاروپا به آن نگریسته می شد، نه خاور نزدیک به حساب می آمد و نه خاور دور. گر چهامروزه منظور از خاورمیانه منطقه ای وسیعتر از آنچه که ماهان در نظر داشت می باشدولی اهمیت و تأثیرات ژئو استراتژیکی این اصطلاح همچنان باقی است.

به همانصورت که در بکارگیری دقیق اصطلاح خاورمیانه و یا خاور نزدیک تفرق آرا وجوددارد میزان قلمرو این حوزه جغرافیایی وکشورهایی که در این محدوده قرارمی گیرندنیز محل اتفاق نیست برای اینکه برخی از کشورها نظیرکشورهای حوزه خلیج فارس وهلالخصیب به اضافه یمن وترکیه در قلمرو خاورمیانه قرار دارند اتفاق نظر وجود دارداما کشورهای شمال آفریقا ، افغانستان ،پاکستان و قبرس پراکنده در قلمرو خاورمیانه ملحوظ شده اند. ( اطاعات،1375 ص60)

اهمیت این منطقه یکی در در دورانجنگ جهانی دوم زمانی که مقر متفقین در قاهره، معروف به مقر خاورمیانه،که شاملبخشهای وسیعی از شمال وشرق آفریقا، ایران،ترکیه و تمامی کشورهای عربی و نیز شرقکانال سوئزمی شد،ودوم، وجود ذخائر نفتی این منطقه که بیش از یک چهارم تولیداتنفتی جهان رادربر داشت برای اروپاییان وآمریکایی ها روشن شد.

امازمانی کهدربارۀ خاورمیانه بحث می شود،6 کشور شمال آفریقا شامل (الجزایر، مصر، لیبی،مراکش، سودان، تونس)نیز باید مد نظر گرفته شوند. یکی به علت اینکه،این6 کشور ازنظر تاریخی و فرهنگی از خاورمیانه جدا شدنی نیستند، دوم این که، این کشورها ازنظر زبانی (عربی) و از نظر مذهبی (اسلام) با کشورهای عربی مشترکند، سوم این کهآرمانهای ---------- آنها نیز به یکدیگر نزدیک است و همچنین هم،آفریقا شمالی و همخاورمیانه ازمناطق تولید کننده نفت جهان به حساب می آیند وکشورهای هر دو منطقهاز اعضای اوپک هستند.دریای مدیترانه نیز یک عامل مهم اشتراک بین این دو منطقهاست.

نفوذ ژئوپلیتیکی خاورمیانه و شمال آفریقا در مشرق تا افغانستانوپاکستان واقیانوس هندودر مغرب تا صحراوشاخ آفریقا گسترش یافته است. هیچ یک ازگروهبندیهایی که توسط دولتها به عمل آمده از نظر تعدد حوزه های ژئوپلیتیکی به پایاین منطقه نمی رسد.

خاورمیانه وشمال آفریقاحدوداً بین عرضهای 20 تا40 درجهشمالی دریک منطقه انتقالی بین آب وهوای استوایی وآب و هوای عرض متوسط قرار گرفتهاند که غلبه خشکی و نیز حداقل مقدار باران، جمعیت نسبی کم ونامتجانس از نظرتوزیعو وجودکوچ گرایی سنتی (نومادیسم)، ازویژگیهای غالب این منطقه به شمارمی آیند.(الاسدایر ودیگران،1370،دره میرحیدر،ص 24) به واسطۀ این شرایط آب و هوایی،منابع آبیاعم از جاری و زیر زمینی محدود است، در نتیجه اغلب منازعات منطقه ای که گاه جنبۀبین المللی پیدا می کند بر سرمنابع آبی می باشد. ازگذشته های دورکمبودآب باعث زد وخوردهای محلی می گردید و امروزه نیز منازعات شدید بین المللی بر سرتخصیص منابع آبدر چند حوزۀ رودخانه ای وتعداد زیادی کشمکشهای محلی برسر آب وجود دارد.

اکثریت کشورهای خاورمیانه در آسیا قرار دارند ولی دارای پیوندهای محکمی بااروـ مدیترانه،یا جهان آفروـ اقیانوس هند و یا هردو هستند. همۀ این کشورها بهغیرازقبرس و اسرائیل ولبنان اسلامی هستند و همچنین فقط ایران،اسرائیل ،ترکیه و قبرسعرب نیستند.

از نظرجغرافیایی اصطلاح خاورمیانه با آن محدوده ای که امروزهمدنظرمی باشد، یک غلط مصطلح است. اگرقلمرو خاوررا بخواهیم ازدید دیگری(باختر)تقسیمکنیم قاعدتاً به خاور نزدیک،خاورمیانه وخاور دور منقسم خواهد شد. بر این اساسآنچه امروزه خاورمیانه نامیده می شود از نظر جغرافیایی،خاور نزدیک می باشد نهخاورمیانه.
محدوده این منطقه، ازجنوب اروپا (تمدن صنعتی) بااعمال نفوذ شورویسابق آغازگشته وبا عبور از مرزایران،دریای سیاه را درمی نورددو با گذشتن ازداردانلوشمال ترکیه ونیز کانال سوئز مشخص می گردد.

بر این اساس،در یک سوی محدودهتعیین شده اروپا و در سوی دیگر آسیا قرار دارد. بنابراین با در نظر گرفتن اینمحدوده آنچه که امروزه به غلط خاورمیانه معروف است،بایدخاورمیانه نامیدهشود.درکل می توان گفت رواج این اصطلاح غلط در نتیجه اعمال نفوذ شکل گرفته وگسترشیافته است.در اوج جنگ جهانی دوم (1942)که مرزمیان شرق و غرب مشخص گردید،چرچیلعنوان نمود، کشورهایی که در محدوده شرق، دارای نفت هستند ودر اطراف کانال سوئز قراردارند،باید باعنوان کشورهای خاورمیانه معرفی گردند.

پاورقی:
1)
میر حیدر، درّه؛1380، مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: سمت.
2)
اطاعت،جواد؛ 1375،ویژگیهای ژئوپلیتیک خاورمیانه،(از سلسله مقالات خاورمیانه شناسی

/ 0 نظر / 12 بازدید